Kijk maar goed, straks zijn die mensen er ook niet meer

In 1920 kwam de truck en werd het paard overbodig. Treft dat lot ook de werknemer, geef ons dan een basisinkomen, betogen Lennard Veringmeier, Monica Driessen, Frank Ditvoorst en Lukas Wijnen.

De techniek ontwikkelt zich zo snel dat op een bepaald moment al onze arbeid door robots en computers gedaan kan worden. Veel banen die in de crisis verdwenen komen niet meer terug of zijn geautomatiseerd. Mensen die denken dat het zo’n vaart niet loopt, moeten weten dat er een voorbeeld is dat het tegendeel bewijst.

New York was in 1898 het toneel van de eerste globale conferentie voor stedelijke planning. Paardenpoep was het belangrijkste thema. De stank was onverdraaglijk, de situatie onhygiënisch. Ford deed er vervolgens veel aan om het probleem op te lossen. Niemand verwachtte dat paarden uit de stad zouden verdwijnen. Maar in 1912 waren er al meer auto’s dan paarden in de VS en in 1920 werd het paard helemaal overbodig door de truck. Robots kunnen een soortgelijke verandering in de hand werken.

De eerste tekenen zien we in het bedrijfsleven. Bij McDonald’s verdwijnen de caissières, bij Amazon doen robotjes het orderpicken. Ook de bovenste lagen zijn niet onaantastbaar. Hitachi, een Japans conglomeraat, verving al een aantal managers door computers.

Deloitte deed onderzoek naar banen die door automatisering kunnen verdwijnen. Bijna 400.000 mensen met een mbo-opleiding in de administratieve sector lopen gevaar. Hetzelfde geldt voor 250.000 verkopers. Onder hogeropgeleide werknemers moeten 200.000 rekenaars, taxateurs en verzekeringsagenten oppassen. Aangezien investeren in robots goedkoper wordt, is het onvermijdelijk dat die banen daadwerkelijk verdwijnen. Robots zijn sneller dan mensen en worden niet ziek. Ze krijgen geen salaris en kunnen 24/7 te werken.

Maar wat gebeurt er dan met ons? De mensen die werk kwijtraken? Hoe komen wij aan ons eten en drinken, of een dak boven ons hoofd en een bed om in te slapen? Wat kunnen we als samenleving hieraan doen?

In principe kunnen we ons huidige systeem blijven gebruiken en structureel de belasting op kapitaal verhogen naarmate de werkloosheid stijgt. Dit zal echter veel armoede creëren en komt eigenlijk neer op het uitstellen van het onvermijdelijke. Uiteindelijk zullen we naar een ander soort samenleving moeten streven waar niet werken, maar zelfontplooiing belangrijker is.

Denk aan creatieve bezigheden en het entrepreneurship. Dat klinkt wellicht als idealistische nonsens, maar het idee is niet nieuw. In de Griekse oudheid was er bijvoorbeeld een overvloed aan rijkdom en hield men zich meer bezig met de filosofie.

Eén manier om tot dit punt te komen zonder een volksopstand te veroorzaken is door nu alvast de eerste stappen in de richting van het basisinkomen te zetten. Het basisinkomen houdt in dat iedereen, ongeacht inkomen, opleiding of achtergrond een bedrag krijgt om van te leven. Dit bedrag is voor alle individuen gelijk. Mensen kunnen echter wel blijven werken als aanvulling op hun inkomen. Dit basisinkomen zal als vervanging dienen van alle andere sociale vangnetten. Dit idee is al vaker in het nieuws geweest en is zeker niet nieuw. Er wordt zelfs op diverse plekken in de wereld al voorzichtig mee geëxperimenteerd.

Andere oplossing is een menselijk quotum. Bedrijven zouden wettelijk verplicht kunnen worden een bepaald percentage ‘menselijke’ werknemers in dienst te houden. Onze maatschappij wordt op die manier dus kunstmatig in leven gehouden.

Wellicht voelt u zich door dit alles niet aangesproken. U zult daarin zeker niet de enige zijn. Mensen zijn over het algemeen slecht in het denken op de lange termijn. Het is echter belangrijk dat we nu gaan nadenken over wat mogelijk is om in de praktijk toe te passen. We kunnen dit probleem namelijk voor zijn, door nu na te denken over de grootschalige gevolgen van automatisering. We moeten ons bewust worden van onze positie. Anders is straks iedereen werkloos.