Kettingroker belichaamde bijna een eeuw Duitse geschiedenis

Als bondskanselier van West-Duitsland dwong hij respect af, ook internationaal. Maar zijn oorlogsverleden bleef hem achtervolgen.

Schmidt, hier op 92-jarige leeftijd in 2011, bleef zijn opvolgers vanaf de zijlijn commentaar geven, „Eigenlijk was ik de beste kanselier.”

In zijn laatste jaren ging hij door het leven als de ‘beroemdste roker’ van Duitsland. De gisteren overleden oud-bondskanselier (1974-1982) Helmut Schmidt is ondanks zijn ongezonde gewoonte 96 jaar geworden. De SPD-politicus die Duitsland koel door de woelige jaren zeventig stuurde, bleef zijn opvolgers vanaf de zijlijn van commentaar voorzien. Zijn boodschap: „Eigenlijk was ik de beste kanselier.” Zijn tragiek was dat steeds minder mensen dat in de loop der jaren met hem eens waren.

Toch „hoort Schmidt bij Duitsland als Mohammed bij de islam”, zoals Handelsblatt-uitgever Gabor Steingart aan zijn lezers schreef. Dat komt doordat Schmidts leven, dat bijna een eeuw duurde, de bewogen geschiedenis van zijn land belichaamt.

Schmidt werd in december 1918 kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog geboren in Hamburg als zoon van een leraar en een kunstzinnige moeder. Zijn vader was kind van een ongehuwde moeder en een Joodse vader. Dat laatste bleef lang onbekend. Hij kon zelfs een ‘ariërverklaring’ overleggen toen hij in 1942 trouwde met zijn middelbareschoolliefde Hannelore (Loki) Glaser. Zo’n verklaring was onder het naziregime bewijs van ‘raszuiverheid’.

Schmidt maakt van 1937 tot 1945 deel uit van de Wehrmacht. Hij is als luitenant van de luchtafweer gelegerd aan het Oostfront en in Frankrijk. Na de oorlog studeert hij economie en wordt hij ambtenaar in Hamburg. In 1953, gekozen in de Bondsdag, belandt hij in de nationale politiek. Hij staat bekend om zijn harde manier van debatteren, wat hem de bijnaam Schmidt-Schnauze (‘grote bek’) oplevert. Hij klimt snel op in de partijhiërarchie, maar raakt in een dal als hij actief voorstander blijkt van de Duitse herbewapening – eigenlijk een agendapunt van de conservatieve christen-democraten van de CDU. De linkervleugel van de SPD kijkt met argwaan naar de ex-Wehrmacht-officier. Dat zal zo blijven.

Schmidt keert terug naar de lokale politiek van de stad waar hij vandaan komt. Hij wordt in 1961 wethouder in de stadstaat Hamburg. Door zijn koelbloedige optreden tijdens een watersnoodramp in Hamburg wordt hij nationaal zo populair, dat de SPD niet meer om hem heen kan. Hij komt in de ‘schaduwregering’ van de SPD voor de verkiezingen van 1965.

Superminister

Twee jaar later regeert de SPD in een grote coalitie met de CDU/CSU en Schmidt wordt fractievoorzitter in de Bondsdag. In 1969 treedt Willy Brandt aan als eerste naoorlogse SPD-kanselier in een sterk veranderende Bondsrepubliek, waarin de naoorlogse generaties om aandacht en invloed vragen. Een land ook dat intern „meer democratie wil wagen” (Brandt) en extern aandacht trekt met een nieuwe, op toenadering gerichte Ostpolitik. In Brandts eerste kabinet wordt Schmidt minister van Defensie. In 1972, in Brandts tweede kabinet, is hij als ‘superminister’ voor Financiën en Economie de tweede man in de SPD. In 1974 volgt hij Brandt op en is hij de machtigste man van het land. Hij zal twee keer verkiezingen winnen: in 1976 wint hij nipt van de jonge Kohl, in 1980 ruim van het Beierse CSU-zwaargewicht Franz Josef Strauss.

Als bondskanselier zet hij eerst Brandts ontspanningspolitiek voort. Hij maakt furore bij een bezoek aan de DDR: tot in Moskou, Washington, Londen, Parijs en elders in de wereld dwingt hij respect af als geopolitiek strateeg en econoom. Maar ook als daadkrachtige kanselier die niet van de wijs raakt in confrontaties met de terreur van de RAF, de Rote Armee Fraktion. Naam maakt Schmidt in 1979 ook als een van de bedenkers van het NAVO-dubbelbesluit. Als reactie op de plaatsing van Russische raketten in het Oostblok werd besloten in vijf West-Europese NAVO-landen in totaal 464 kruisraketten te plaatsen. Tegelijk zijn er met Moskou gesprekken over de afbouw van het aantal raketten. Met de Franse president Valéry Giscard d’Estaing brengt hij het Europees Monetair Stelsel tot stand, de voorloper van de Europese Monetaire Unie.

Val

In 1982 komt Schmidt ten val. De liberale regeringspartner FDP forceert een coalitiecrisis. Ook binnen de SPD is de weerstand tegen hem gegroeid. Tot zijn frustratie ook omdat de partij onder voorzitterschap van oud-kanselier Willy Brandt een linkse koers is ingeslagen.

Na zijn gedwongen vertrek blijft hij actief als redenaar, auteur en als (schrijvend) mede-uitgever van weekblad Die Zeit.

Schmidts oorlogsverleden, met name de twijfels aan zijn houding ten aanzien van het naziregime, blijft hem zijn hele leven achtervolgen. Zelf heeft hij in diverse autobiografische geschriften en uitspraken een apolitiek zelfbeeld in die jaren geschilderd. Het beeld, zoals vele van zijn tijdgenoten dat koesterden, van iemand die in militaire dienst zijn plicht deed voor het vaderland. Maar die „misbruikt” was door de nazi’s en geen weet zou hebben van de misdaden van Hitlers Derde Rijk. Dat beeld wordt in 2013 aanzienlijk bijgesteld in de biografie Helmut Schmidt und der Scheißkrieg. In deze factcheck legt Sabine Pamperrien zijn verhaal naast de gegevens uit archieven en andere bronnen. Uit beoordelingen door zijn meerderen komt bij naar voren als een modelnazi die zich bovennormaal inzette als militair.

De intellectuele Schmidt was als cultuurmens de meerdere van alle naoorlogse bondskanseliers. En hij heeft als kanselier capabel en doortastend opgetreden. Maar Willy Brandt (SPD) maakte vóór hem geschiedenis met zijn ontspanningspolitiek tijdens de Koude Oorlog. Helmut Kohl (CDU) werd ná hem de kanselier van de Duitse Eenheid, omdat hij na de Val van de Muur in 1989 vaardig Oost- en West-Duitsland tot één geheel smeedde. Schmidt is daardoor geworden wat hij altijd al vreesde: een tussenfiguur.