Bijna een eeuw Duitse geschiedenis

Als West-Duitse kanselier dwong hij respect af, ook internationaal. Maar zijn oorlogsverleden bleef hem achtervolgen.

In de DDR ontvangen door partijleider Honecker (1981). Foto ANP

In zijn laatste jaren ging hij door het leven als de ‘beroemdste roker’ van Duitsland. De overleden oud-bondskanselier (1974-1982) Helmut Schmidt is ondanks zijn ongezonde gewoonte 96 jaar geworden. De SPD-politicus die Duitsland koel door de woelige jaren 70 stuurde, bleef zijn navolgers vanaf de zijlijn van commentaar voorzien. Zijn boodschap: „Eigenlijk was ik de beste kanselier”. Zijn tragiek was dat steeds minder mensen dat in de loop der jaren met hem eens waren.

Toch „hoort Schmidt bij Duitsland als Mohammed bij de Islam”, zoals Handelsblatt-uitgever Gabor Steingart schreef aan de lezers. Dat komt omdat Schmidts leven, dat bijna een eeuw duurde, de bewogen geschiedenis van zijn land belichaamt.

Schmidt werd in december  1918 kort na het einde  van de Eerste Wereldoorlog geboren in Hamburg als zoon van een leraar en  een kunstzinnige moeder. Zijn vader  was kind van een ongehuwde moeder en een joodse vader. Dat  laatste bleef lang onbekend. Hij kon zelfs een ‘ariër-verklaring’ overleggen toen hij in 1942 trouwde met zijn middelbare schoolliefde Hannelore (Loki) Glaser. Zo’n verklaring was in het naziregime bewijs van ‘raszuiverheid’.

Schmidt maakt van 1937 tot 1945 deel uit van de Wehrmacht. Hij is als luitenant van de luchtafweer gelegerd aan het Oostfront en in Frankrijk. Na de oorlog studeert hij economie en wordt hij ambtenaar in Hamburg. Vanaf 1953, gekozen in de Bondsdag, belandt hij in de nationale politiek. Hij staat bekend om zijn harde manier van debatteren wat hem de bijnaam Schmidt-Schnauze (grote bek) oplevert. Hij klimt snel op in de partijhiërarchie, maar raakt in een dal als hij actief voorstander blijkt van de Duitse herbewapening – eigenlijk een agendapunt van de conservatieve christen-democraten van de CDU. De linkervleugel van de SPD kijkt met argwaan naar de ex-Wehrmacht-officier. Dat zal zo blijven.

Schmidt wordt in 1961 wethouder in Hamburg. Door zijn koelbloedige optreden tijdens een watersnoodramp in Hamburg wordt hij nationaal zo populair, dat de SPD niet meer om hem heen kan. Hij komt in de ‘schaduwregering’ van de SPD voor de verkiezingen van  1965.

Superminister

Twee jaar later regeert de SPD in een grote coalitie met de CDU/CSU en Schmidt wordt fractievoorzitter in de Bondsdag. In  1969 treedt Willy Brandt aan als eerste  naoorlogse SPD-kanselier in een  sterk veranderende Bondsrepubliek, waarin de naoorlogse generaties om aandacht en invloed  vragen. Een land ook dat intern  „meer democratie wil wagen”  (Brandt) en extern aandacht trekt  met een nieuwe, op toenadering gerichte Ostpolitik. In Brandts eerste kabinet wordt Schmidt minister  van Defensie, in 1972 in Brandts  tweede kabinet  ‘superminister’  voor Financiën en Economie de tweede  man in de SPD.

In 1974 volgt hij Brandt op en is hij de machtigste man van het land. Hij zal twee keer verkiezingen winnen: in 1976 wint hij nipt van de  jonge Kohl, in 1980 ruim van het Beierse CSU-zwaargewicht Franz Josef Strauss.

Als bondskanselier zet hij eerst Brandts ontspanningspolitiek voort, hij maakt furore bij een bezoek aan de DDR. Tot in  Moskou, Washington, Londen, Parijs en elders in de wereld  dwingt hij respect af als geopolitiek strateeg en econoom. Maar ook als  daadkrachtige kanselier die niet van de wijs raakt in confrontaties  met de terreur van de RAF, de Rote Armee Fraktion. Naam maakt Schmidt in 1979 ook als een  van de bedenkers van het NAVO-dubbelbesluit. Als reactie op de plaatsing van Russische raketten in het Oostblok werd besloten in vijf West-Europese NAVO-landen in totaal 464 kruisraketten te plaatsen. Tegelijk zijn er met Moskou gesprekken over de afbouw van het aantal raketten. Met de Franse president Giscard d’Estaing brengt hij het Europees Monetair Stelsel (EMS) tot stand, voorloper van de Europese Monetaire Unie.

Val

In 1982 komt Schmidt ten val. De liberale regeringspartner FDP forceert een coalitiecrisis. Ook binnen de SPD is de weerstand tegen hem gegroeid. Tot zijn frustratie ook omdat de partij onder voorzitterschap van Willy Brandt een linkse koers is ingeslagen.

Na zijn gedwongen vertrek blijft hij actief als redenaar, auteur van boeken  en als (schrijvend) mede-uitgever van weekblad Die Zeit.

Schmidts oorlogsverleden, met name twijfels aan zijn houding ten aanzien van het naziregime, blijft hem zijn hele leven achtervolgen. Zelf heeft hij in diverse autobiografische geschriften en uitspraken een apolitiek zelfbeeld in die jaren geschilderd. Het beeld, zoals vele van zijn tijdgenoten dat koesterden, van iemand die in militaire dienst zijn plicht deed voor het vaderland. Maar die „misbruikt” was door de nazi’s en geen weet zou hebben van de misdaden van Hitlers Derde Rijk. Dat beeld wordt in 2013 aanzienlijk bijgesteld in de biografie Helmut Schmidt und der Scheisskrieg. In deze fact check legt Sabine Pamperrien zijn verhaal naast de gegevens uit archieven en andere bronnen. Uit beoordelingen door zijn meerderen komt bij naar voren als een modelnazi die zich boven normaal inzette als militair.

De intellectuele Schmidt was als cultuurmens de meerdere van alle naoorlogse bondskanseliers. En hij heeft als bondskanselier capabel en doortastend opgetreden. Maar Willy Brandt (SPD) maakte vóór hem geschiedenis met zijn ontspanningspolitiek tijdens de Koude Oorlog. Helmut Kohl (CDU) werd ná hem de kanselier van de Duitse Eenheid, omdat hij na de Val van de Muur in 1989 vaardig Oost- en West-Duitsland tot een geheel smeedde. Schmidt is daardoor wel geworden wat hij altijd al vreesde: een tussenfiguur.