Als we niets doen, is Europa voorbij

Leider van de Europese liberalen

Zo’n migratietop op Malta lost niets op, vreest Guy Verhofstadt. Europa moet stáppen maken, anders is het einde oefening.

Guy Verhofstadt, Europarlementariër en oud-premier van België: „Europa is als een korsakovpatiënt, die zelf vindt dat het prima gaat.”

Kan de notoir emotionele Guy Verhofstadt nóg emotioneler worden? Ja, dat kan. In zijn nieuwe boek, De ziekte van Europa, veegt de leider van de Europese liberalen op ongemeen felle toon de vloer aan met de Europese Unie. Die valt nu met de vluchtelingencrisis opnieuw, net als met de eurocrisis eerder, hopeloos door de mand.

„Schuldig verzuim”, schrijft de Belgische oud-premier, is „de zachtste kwalificatie” voor het beleid van EU-lidstaten ten aanzien van de bij bosjes stervende vluchtelingen. „Maar eigenlijk is ‘moord’ het enige juiste woord.” De Middellandse Zee is „een gigantische begraafplaats” en de „Europese Unie is de doodgraver”. Voor de goede orde: grotere EU-fans dan Verhofstadt bestaan bijna niet.

Vandaag en morgen komen EU-leiders op Malta bijeen om met elkaar en met Afrikaanse leiders te praten over de vluchtelingencrisis. Verhofstadt verwacht er weinig van. Hij laakt „de politiek van kleine stapjes” en gruwelt van de comeback van de natiestaat, nu landen weer binnengrenzen beginnen op te trekken, tegen de geest van ‘Schengen’ in. „We komen op het punt dat Europa óf klapt óf toch weer over zijn eigen schaduw weet heen te springen.”

Uw boek is ongekend somber. Wankelt uw geloof in de EU?

„Ik vond het absoluut noodzakelijk om geen blad voor de mond te nemen en dus niet te doen wat het Europese establishment voortdurend doet: wegkijken van de realiteit. In mijn boek vergelijk ik Europa met een korsakovpatiënt, die zelf vindt dat het eigenlijk prima gaat.”

Er klinkt wanhoop in door.

„De ondertitel luidt: De herontdekking van het ideaal. Als rasoptimist denk ik dat het tij te keren valt. Maar deze crisis is zonder meer levensbedreigender dan die rondom de euro en de economie. Dit gaat over Schengen en over de vraag of Europa geopolitiek relevant kan blijven. Ik wil mensen wakker schudden.”

U wilt een federaal Europa. Leger, buitenlands beleid en asielbeleid moeten ook Europees worden. Vrij kansloos allemaal. Waarom pleit u er dan toch voor?

„Iemand die niet poogt en tracht, kan ook niet weten of het kan. De politiek van de kleine stapjes is juist de ziekte van Europa. We praten al vijftien jaar over een Europees migratiebeleid. Voor de duidelijkheid: ik wil geen grotere EU-instellingen. Europa lijdt aan vetzucht, met een 28-koppige Europese Commissie en meer dan veertig agentschappen die zelf niet zoveel te vertellen hebben, maar afhankelijk zijn van de grillen van lidstaten. Die logica moet worden omgekeerd, met kleinere instellingen die daadwerkelijk kunnen besturen.

„Mijn gevoel zegt me dat we met al deze crisissen naar een nieuw culminatiepunt gaan, ergens in 2017 of 2018, en dat dan alsnog zaken mogelijk worden die dat voorheen niet waren. Ik ben net uitgenodigd voor een mede door Nederland georganiseerde conferentie over het defensiebeleid van de EU, jarenlang een taboe. Dat is een teken dat het weer op de agenda staat. Verandert er niets, dan is het einde verhaal. De bevolking zal zich afkeren van een EU die niet werkt.”

EU-leiders houden vandaag wel weer een top, op Malta.

„Zulke bijeenkomsten zijn een ritueel geworden, met op voorhand al bekende conclusies waar nog twee komma’s aan gewijzigd worden, maar die weinig zoden aan de dijk zetten. Ik verwacht er niet zoveel van.”

Wat moet er dan gebeuren?

„Het conflict in Syrië moet worden beëindigd. Europa heeft daar een rol te spelen, maar in de afgelopen maanden zaten we niet aan tafel, met als dramatisch dieptepunt de bijeenkomst enkele weken geleden in Wenen tussen VS, Rusland, Turkije en Saoedi-Arabië. In de meest beruchte koloniale traditie werd er óver ons gepraat, maar niet mét ons. Inmiddels is dat wat rechtgezet.

„Ik verwacht ook veel van het idee voor een Europese kust- en grenswacht. Niet om onmiddellijk een Fort Europa te creëren, maar om ervoor te zorgen dat mensen op een degelijke manier opgevangen en geregistreerd kunnen worden, en niet in de modder aan de grens met Slovenië of Kroatië. Landen liggen dwars, omdat ze het zien als het afstaan van soevereiniteit, maar open binnengrenzen betekenen nu eenmaal dat je een gezamenlijke verantwoordelijkheid draagt voor de buitengrenzen. Nu schuiven landen de problemen naar elkaar door.”

De door u zo verfoeide Hongaarse premier Viktor Orbán ergerde zich daaraan en besloot een hek te bouwen. Had hij toch een beetje gelijk?

„Nee, absoluut niet. Een Europese kustwacht is niet hetzelfde als een muur bouwen.”

Hij zegt hetzelfde als u: dat de EU niet werkt.

Met stemverheffing: „Als straks iedereen muren bouwt, dan is dat het einde van Europa. De conclusie moet juist zijn: Europa werkt niet, omdat we wel een mooi Schengen hebben, maar niet de instrumenten om het te beheren. Omdat we wel een mooie euro hebben, maar niet de instrumenten om hem overeind te houden. We hebben de neiging om in Europa een idee te lanceren en dan te denken dat het wel losloopt. De Amerikanen hebben ook de dollar pas ingevoerd nadat ze een federatie hebben gemaakt en niet omgekeerd. Dat is de ziekte van Europa: dat we steeds het paard achter de wagen spannen.”