‘Wir schaffen das? Merkel had gelijk’

Volgens oud-minister Aart Jan de Geus, nu voorzitter van een Duitse denktank, zit de bondskanselier nog stevig in het zadel.

Deze vluchtelingen zijn zojuist vanuit Oostenrijk Duitsland binnengekomen bij het Beierse Passau, eind vorige maand.

De vluchtelingencrisis leidt in Duitsland tot aanhoudende ruzies in de regeringscoalitie en heftige debatten over de Duitse identiteit. Op Europees niveau is er zo veel verdeeldheid over de opvang van honderdduizenden migranten dat hier en daar wordt gevreesd dat de EU de crisis niet overleeft. Aart Jan de Geus, de Nederlandse bestuursvoorzitter van de Duitse Bertelsmann Stiftung, vindt dat een te voorbarige conclusie.

Vandaag publiceert de denktank een burgeronderzoek in acht lidstaten van de EU over de toekomst van de sociale welvaartsstaat. Hoofdlijn: een meerderheid van de Europeanen is bang dat de sociale welvaartstaat onhoudbaar is. Opmerkelijk: zij verwachten dat de EU bij het beschermen van verworven rechten een grote rol kan spelen.

De studie is deze zomer gedaan, voordat de vluchtelingencrisis uitbrak. Nu staan Oost-Europese landen die geen asielzoekers willen lijnrecht tegenover landen als Duitsland en Nederland, die vinden dat afspraken moeten worden nageleefd. De Geus denkt dat die spanning onderdeel is van de wijze waarop de EU functioneert.

„Onze Bertelsmann Stiftung ziet een multitrack Europe: op diverse sporen ontstaan verschillende bondgenootschappen. De eurozone is net een ander groepje dan de bankenunie en dat is weer een andere groep dan Schengen en gaat zo door. Dat multitrack Europe hebben we nodig omdat de versnelling en verdieping die we nodig hebben binnen de eurozone niet kunnen wachten op de anderen. De landen die de Dublin-afspraken over asielzoekers onderschrijven, hadden nog niet gesproken over een what if-scenario.

Afspraak was dat asielzoekers kunnen worden teruggestuurd naar het eerste land waar ze de EU zijn binnengekomen. Duitsland doet dat nu niet, terugsturen naar Hongarije of Griekenland zou leiden tot een humanitaire noodsituatie.

„Ja, dus komt er druk op het systeem. En staat Europa voor de vraag hoe we de instituties moeten bouwen om het nakomen van afspraken af te dwingen. Beetje typisch voor hoe Europa zich ontwikkelt.”

Deze crisis biedt een kans een Europees asielbeleid in te voeren?

„Ja, ik ben ervan overtuigd dat de crisis leidt tot machtsoverdracht en instituties ter handhaving van de akkoorden.”

Dus meer centrale macht in Brussel?

„Dat weet ik niet. De geschiedenis van de EU laat zien dat vaak een heftige crisis nodig is om het verankeren van afspraken in instituties en in de samenlevingen te realiseren. Je kunt nog niet zeggen dat Europa uit elkaar valt.”

Die angst voor het behoud van de eigen zekerheden is in het publieke debat vooral de angst de eigen Duitse identiteit te verliezen. En: wat is die identiteit?

„Misschien is het een kans deze vragen eindelijk ook te beantwoorden. De Duitse identiteit is sinds de Tweede Wereldoorlog lang een taboe geweest. Duitsers hebben nooit heel erg duidelijk gezegd: dit zijn we en daar staan we voor. Een groot thema is de rol van het gezin in de samenleving. Moeten kinderen thuis worden opgevoed? Er is hier nog steeds een cultuur waar veel vrouwen niet het gevoel hebben dat ze vrij kunnen kiezen werk en gezin te combineren. Wat is de rol van Duitsland in Europa en in de wereld? Ze willen graag vluchtelingen welkom heten, maar mogen die ook integreren?”

Er zijn ook crises rond corruptie in het voetbal en met de sjoemeldiesels van Volkswagen. De beeldvorming van Duitse deugden als eerlijkheid en betrouwbaarheid staat op de helling.

Never waste a good crisis. De morele integriteit van organisaties en mensen die op een voetstuk stonden, lijkt te wankelen. Nu moet je de vraag stellen of die moraliteit aan merken of boegbeelden hangt. Of moet de moraliteit in een dialoog in de samenleving worden uitgevoerd? Het beeld moet veranderen dat bij Volkswagen de top superinteger is en de rest alleen maar uitvoert. Zowel de identiteit als de moraliteit moet gedecentraliseerd worden.”

Merkel heeft van de vluchtelingencrisis ook een morele kwestie gemaakt. Een net land houdt zich aan de afspraken.

„Die vluchtelingencrisis is om te beginnen een product van de Duitse Gründlichkeit, waardoor de procedures zo lang duren dat het land aantrekkelijk is voor asielzoekers. Ook de economische dynamiek is aantrekkelijk. Maar de politieke factor dat Merkel en de regering openstaan voor echte vluchtelingen speelt ook een rol.”

Was dat een fout?

„Ik denk dat dit heel terecht was. Er was die chaotische toestand én een breed gevoel in de samenleving er iets aan te moeten doen. Ik geloof dat het een voorbeeld is van goed politiek leiderschap om op het juiste moment de goede wil in een samenleving te mobiliseren. Om aan te geven: we gaan dit doen. Wir schaffen das.

Toch is het merk Merkel aangetast. Er is kritiek, ook uit haar eigen partij.

„De weerstand in eigen gelederen groeit. Maar niets wijst erop dat haar positie onhoudbaar is. Ze is nog steeds veruit de populairste politicus. Ze heeft internationaal groot gezag. De rol in Europa blijft heel groot. Onder haar leiding is Duitsland zich steeds meer gaan mengen in het buitenlandse debat, met standpunten die afwijken van die van de VS. Dat was decennia ondenkbaar. Zij heeft nu met wat herschikken een sterk team gevormd om de crisis het hoofd te bieden. In korte tijd is er een wettelijke aanscherping en versnelling van de asielprocedures tot stand gebracht. Haar grootste opponent, Horst Seehofer van zusterpartij CSU, die de samenwerking dreigde op te blazen, is weer aan boord. Merkel is heel begaafd in het gladstrijken van plooien en in het uiteindelijk de boel bij elkaar houden. Critici zeggen dat zij te weinig daadkracht toont. Zij is een type politicus waarvan de rol groeit naarmate de crisis van buitenaf toeneemt. Ze groeit door rust te bewaren en koers te kiezen als de crisis toeneemt.”

Dan wordt haar rol nog groter. In Duitsland is nog veel heftiger verzet tegen asielzoekers dan elders. De positieve stemming kan ook omslaan, is de vrees.

„Ik geloof dat niet. De diepgewortelde wil in de Duitse bevolking prevaleert nog om dit positief om te zetten. Het eerste wat moet gebeuren is dat de helft van alle asielzoekers weer moet terugkeren naar waar ze vandaan kwamen, en dat is de Balkan. Een goed vluchtelingenbeleid kan alleen maar functioneren wanneer het geldt voor de echte vluchtelingen.”

Er wordt hier gewezen op de snelle Nederlandse asielprocedures. Heeft Duitsland een soort Rita Verdonk nodig?

„Dit soort dingen wordt niet opgelost door een politieke grote mond. Nodig zijn nuchtere uitvoerders die niet wegkijken bij problemen. Er is geen enkele behoefte aan mensen die in Nederland op dit terrein de afgelopen jaren smaakmakers zijn geweest in het publieke debat.”