Idee: haal de politiek uit het leger

Morgen debatteert de Kamer over de begroting van Defensie. Er is een plan van de PvdA om het defensiebudget voor langere tijd vast te leggen. Zodat de krijgsmacht niet langer afhankelijk is van politieke grillen. Maar, is dat haalbaar?

Minister van Defensie Jeanine Hennis en de voorzitter van de JOVD Matthijs van de Burgwal gisteren in Den Haag tijdens de overhandiging van een pamflet met daarop een oproep voor meer investeringen in de krijgsmacht.

Stel je voor dat politieke partijen niet meer in hun verkiezingsprogramma zetten dat ze miljarden op defensie willen bezuinigen. Dat snijden in de krijgsmacht geen onderwerp meer is van coalitieonderhandelingen. Dat militairen los van economische crises of vallende kabinetten precies weten hoeveel geld er de komende jaren geïnvesteerd wordt. En dat partijen van coalitie en oppositie zich committeren aan één langetermijnvisie.

Het lijkt in de Haagse verhoudingen een onwaarschijnlijk scenario, maar toch is een meerderheid van de Tweede Kamer voor een poging om de Defensiebegroting niet meer per jaar, maar voor langere termijn vast te leggen. Het zal morgen tijdens de begrotingsbehandeling met minister Jeanine Hennis (Defensie, VVD) slechts zijdelings aan bod komen. Maar informeel praten in ieder geval VVD, PvdA, CDA en ChristenUnie al over een „meerjarige defensieplanning” naar Scandinavisch model. 

Bekijk hier de uitgaven en inkomsten van de ministeries en welke doelen uit het regeerakkoord al wel/niet zijn gehaald:

 

Ministerie van Defensie

Regeerakkoord uitgevoerd
 
Inkomsten/Uitgaven
 
 
241.8 miljoen
7.852 miljard
Bereikte doelen Dit moet er nog gebeuren
Een jaarlijks Budget Internationale Veiligheid van 250 miljoen euro uit de Defensiebegroting betaald. Door de veranderde internationale veiligheidssituatie, minder economische malaise en akkoorden met ‘gedoogpartijen’ is wat extra geld voor Defensie vrijgemaakt. Hennis moet deze week uitleggen hoe ze dat zal besteden.
De beslissing over de definitieve aankoop van de JSF.  
Afronding van de missie in Kunduz.  
Korting van 1 miljoen op subsidies aan het bedrijfsleven.  
 

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Regeerakkoord voor iets minder dan de helft uitgevoerd
 
Inkomsten/Uitgaven
 
 
212.5 miljoen
8.175 miljard
Bereikte doelen Dit moet er nog gebeuren
Het statiegeldsysteem voor plastic flessen blijft bestaan, ondanks een intensieve lobby van het bedrijfsleven om dat af te schaffen. (Staatssecretaris Mansveld (PvdA) heeft dat afgelopen zomer besloten nadat uit onderzoek van de Inspectie Leefomgeving en Transport was gebleken dat de verpakkingssector nog steeds flessen met pvc produceert. Er komt ook een beloning voor het inleveren van kleine plastic flesjes en blikjes bij de kassa.) Het wegennet slibt steeds verder dicht, ondanks de aanleg van nieuwe wegen en het gebruik van vluchtstroken voor autoverkeer. Het doel om in 2018 100.000 deelauto’s op de weg te hebben en om afspraken met werkgevers te maken over het mijden van de spits is nog ver weg.
Volgend jaar worden de waterprojecten opgeleverd die de veiligheid van omwonenden verbeterd. Meer dan 4 miljoen mensen op 30 locaties zijn dan beter beschermd. Het budget van ProRail voor spooronderhoud voor de komende tien jaar is ontoereikend. Vanaf 2018 gaat het om een gat van 475 miljoen euro.
Schiphol krijgt meer ruimte om tot en met 2020 500.000 vliegbewegingen te verwerken. Volgend jaar wordt gestart met de uitbreiding en baanverlenging van luchthaven Lelystad voor de opvang van vluchten die Schiphol niet kan verwerken. NS is er niet in geslaagd een hogesnelheidslijn te exploiteren tussen Amsterdam en Brussel.
  Uitvoering van het energieakkoord, dat voorziet in een vermindering van de CO2-uitstoot met 25 procent in 2020 (ten opzichte van 1990) ligt niet op schema, ondanks een recent vonnis met daarin de opdracht dat het kabinet aanvullende maatregelen moet nemen.
 

Ministerie van Economische Zaken

Regeerakkoord voor de helft uitgevoerd
 
Inkomsten/Uitgaven
 
 
6.8 miljard
4.9 miljard
Bereikte doelen Dit moet er nog gebeuren
Terug in de Top-5 van meest concurrerende economieën (volgens World Economic Forum) Duurzame energiedoelstelling (14 procent 'duurzaam' in 2020) ligt bij lange na niet op schema
In 2013 werd met bedrijfsleven en onderwijssector het zogeheten Techniekpact 2020 gesloten Invoering Winstbox voor (kleine zelfstandige) ondernemers in 2015 is niet doorgegaan
Zonder er veel invloed op te hebben heeft minister Kamp het probleem van de haperende kredietverlening voor bedrijven beslist op de agenda gezet De ambitie om de regeldruk voor bedrijven te verminderen is volgens Hans Biesheuvel van ondernemersclub ONL totaal mislukt
 

Ministerie van Financiën

Regeerakkoord grotendeels uitgevoerd
 
Inkomsten/Uitgaven
 
 
121.5 miljard
6.8 miljard
Bereikte doelen Dit moet er nog gebeuren
Overheidsfinancien weer op orde: in grote lijnen gehaald: Nederland voldoet aan 3 van de 4 Europese begrotingseisen. Structureel tekort zou op -0,5 procent bbp moeten liggen; dat stijgt volgend jaar naar -1,2 procent bbp.
Begrotingstekort -1,9 procent bbp in 2016: wordt -1,4 procent bbp. ABN Amro terug naar markt als financiële markten zijn hersteld: kan elk moment gebeuren.
Strikter toezicht op financiële sector. Tussentijds maakte kabinet ambitie bekend om belastingstelsel te hervormen: dat lijkt deze kabinetsperiode niet meer te lukken.
Beperking bonussen in financiële sector. Tussentijds maakte staatssecretaris bekend de Belastingdienst te willen reorganiseren: dat loopt.
Totstandkoming Europese bankenunie.  
 

Ministerie voor Wonen en Rijksdienst

Regeerakkoord grotendeels uitgevoerd
 
Inkomsten/Uitgaven
 
 
629 miljoen
3.76 miljard
Bereikte doelen Dit moet er nog gebeuren
De aftrekbaarheid van de hypotheek is fors beperkt. Jaarlijks neemt het aftrekbare bedrag af en het maximale leenbedrag daalt tot 100 procent van de waarde van de woning in 2018. Kosten voor huurtoeslag worden beperkt. In 2012 werd er 2,8 miljard euro huurtoeslag uitgekeerd (een miljoen huishoudens), in 2016 naar verwachting 3,5 miljard.
Invoering van de verhuurdersheffing. Dit levert het kabinet dit jaar 1,3 miljard euro op, oplopend tot 1,7 miljard euro in 2017. Vanwege extra vraag naar sociale woningen voor vluchtelingen wijst het ministerie rijskgebouwen (kazernes, scholen) aan die door gemeenten kunnen worden omgebouwd tot tijdelijke woning.
ZZP'ers kunnen makkelijker aan een hypotheek komen. Dit is het gevolg van de Tijdelijke ministeriële regeling hypothecair krediet. De vrijstelling schenkbelasting voor kinderen van 18 tot 40 jaar wordt vanaf 2017 uitgebreid. Iedereen mag schenken tot 100.000 euro, als dat geld voor het eigen huis wordt gebruikt.

Initiatiefnemer is PvdA-Kamerlid Angelien Eijsink, die vorig jaar opperde te bekijken of Nederland Zweden en Denemarken kan volgen. In die twee Scandinavische landen wordt grofweg elke vijf jaar door politieke partijen binnen en buiten de regeringscoalitie vastgelegd wat de ambities en het daarbij benodigde budget voor defensie zijn. Eijsink wil ook hier de financiële discussie over defensie „depolitiseren”. Daar is volgens haar nu „momentum” voor. Zowel door de internationale kwesties waardoor veiligheid weer bovenaan de politieke agenda staat, als door de economische groei. Ook het feit dat er in principe pas in maart 2017 weer verkiezingen zijn, kan helpen om partijen in de Tweede Kamer bij elkaar te brengen. Daar is in ieder geval brede consensus dat bezuinigingen zoals het miljard dat Rutte I sneed in defensie, in de toekomst moeten worden voorkomen.

Waan van de dag

De belangrijkste motivatie is volgens Eijsink dat internationale, vooral Europese, defensiesamenwerking niet afhankelijk kan zijn van de waan van de dag. „Er is vrijwel geen leger meer dat alleen kan optreden. Dat betekent dat we de nationale begroting in meer of mindere mate koppelen aan die van andere landen. Als we onze luchtmobiele brigade onderbrengen bij die van Duitsland, moeten we daarin een betrouwbare partner zijn voor de lange termijn.” Zij vindt ook dat de politiek betrouwbaarder moet zijn, naar militairen die in verre landen hun leven wagen, door niet rücksichtslos te bezuinigen wanneer dat zo uitkomt.

„Vooral continuïteit is belangrijk. We moeten niet ieder jaar de krijgsmacht gaan verbouwen.” Over internationale missies moeten echter geen vaste afspraken worden gemaakt, zegt Eijsink. Die laten zich niet voorspellen en moeten steeds voldoende steun krijgen in de Kamer. „Je ziet wel dat in Zweden en Denemarken meer steun is voor het uitzenden van militairen. Langetermijnakkoorden tussen politici helpen het draagvlak in de samenleving.”

Margriet Drent is een voorstander van zo’n systeem. Ze schreef bij Instituut Clingendael in september een rapport over de Scandinavische modellen. Toch kan ze nog weinig zeggen over de realiteitszin. „Een belangrijke voorwaarde ervoor is een politieke consensuscultuur. Wij zijn weliswaar een polderland, maar Nederland kent minder politieke consensus dan Zweden en Denemarken.”

Multi-year Defence Agreements: A Model for Modern Defence?

Niet per se meer geld

Angelien Eijsink wil nog niet concreet worden over een eventueel Nederlands model. Ze wil een onderzoeksgroep van Kamerleden die de mogelijkheden verkent. Als zij nu een specifieke ambitie of een bedrag benoemt, kan ze daarmee andere partijen voor het hoofd stoten.

Elke partij heeft zo zijn eigen eisen en wensen, maar voor het idee is brede steun. Coalitiepartner VVD vindt een meerjarenplanning „prima”, zegt Kamerlid Fred Teeven. „Defensie, een kerntaak van de overheid, is te veel afhankelijk van de grilligheid van kabinetswisselingen.” Raymond Knops (CDA) is „heel enthousiast over dat Deense model”. Ook Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Elbert Dijkgraaf (SGP) zijn voor.

Bij oppositiepartijen SP en D66 is meer scepsis. Jasper van Dijk (SP) wil „geen uitzonderingspositie” voor defensie. „Waarom zouden we het onderwijsbudget of de zorg dan niet langjarig vastleggen?” En hij vindt een dergelijke constructie „ondemocratisch”.

Wie zich nu aan een langdurige defensieplanning committeert, kan niet in een volgend verkiezingsprogramma een bezuiniging voorstellen. Defensie was de afgelopen decennia een gewilde post om in te snijden. Het heeft nauwelijks een natuurlijke achterban en korten op defensie pakt goed uit in de modellen van het CPB.

Ook Wassila Hachchi (D66) heeft weinig vertrouwen in zo’n collectieve visie. Ze aarzelt omdat ze kritisch is over de bedrijfsvoering van het ministerie. Wordt het geld daar wel goed besteed?

In Zweden en Denemarken heeft het departement een flinke vinger in de pap bij het opstellen van de vijfjarenplannen. Clingendael-onderzoeker Margriet Drent vindt dat voor Nederland een slecht idee. Zij voorziet juist een scenario waarbij het parlement meer te zeggen krijgt dan nu. „We hebben in Nederland nu wel mooie ambities over de inzetbaarheid van onze krijgsmacht, maar niet voldoende middelen. Daar kan het parlement meer balans in brengen.”

Over die ambities is in de Tweede Kamer flink wat discussie, over het budget zo mogelijk nog veel meer. Rechtse partijen zien in de meerjarenplanning dé manier om het defensiebudget de komende jaren flink te verhogen. Het liefst naar de 2 procent van het bruto binnenlands product dat de NAVO voorschrijft. Zweden en Denemarken halen dat overigens ook bij lange na niet.

De vraag is nu of partijen echt in staat zijn om de kwestie te depolitiseren. „Het blijft een politieke keuze waar we geld aan uitgeven en hoeveel”, zegt Segers van de ChristenUnie. „Het zou een hele drastische keuze zijn om dat bij defensie anders te doen dan andere terreinen. De defensiewoordvoerders zullen wel geneigd zijn om daar ja op te zeggen, maar daar moeten wel hele fracties achter staan.”