Hoe gaat Jaroslaw dit keer Polen besturen?

De nieuwe Poolse premier heet Beata Szydlo. Ze is het gematigde gezicht van haar partij. Maar partijleider Jaroslaw Kaczynski deelt de lakens uit.

PiS-leider Jaroslaw Kaczynski

‘Is dit mijn nieuwe kabinet?’ vraagt premier Beata Szydlo (52) in een cartoon op de website van de progressieve Gazeta Wyborcza wanneer haar partijvoorzitter Jaroslaw Kaczynski een document aanreikt. „Nee”, antwoordt de 66-jarige oprichter van het conservatief-populistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS), dat bij de parlementsverkiezingen van 25 oktober een absolute meerderheid haalde: „Dit is een IKEA-catalogus. Kies maar een stel gordijnen”.

 

Samen met Kaczynski presenteerde Szydlo gisteren haar nieuwe regering. Maar over veel meer dan de inrichting van haar ambtswoning met uitzicht over het majestueuze Lazienki-park, krijgt ze geen zeggenschap, voorspellen commentatoren in Warschau. De beheerst ogende mijnwerkersdochter en etnograaf Szydlo deed handig dienst als gematigd campagnegezicht in plaats van haar polariserende chef. Maar cruciale beslissingen zullen nu worden genomen in het hoofdkwartier van PiS en in de onopvallende grijze woning in het noorden van Warschau waar de vrijgezel Kaczynski samenwoont met zijn kat Fiona.

Bij een vorige regeerperiode tussen 2005 en 2007 bleek al hoe vervangbaar een PiS-premier is. Natuurkundige Kazimierz Marcinkiewicz maakte al na negen maanden plaats voor de echte regeringsleider: Kaczynski zelf.

Rationeel en pragmatisch

„Je kunt hem bekritiseren om zijn taal en zijn maffe uitspraken”, zegt een PiS-insider. Hij verwijst naar recente verklaringen dat migranten „parasieten” naar Europa brengen, in grote delen van Zweden de sharia hebben opgelegd en straks massaal naar Polen komen als onderdeel van een geheim akkoord om het land met „honderdduizend moslims” op te zadelen. „Maar op intellectueel gebied gaapt er een kloof tussen hem en de rest van de politici in Polen. Hij is rationeel, pragmatisch en weet hoe de staat werkt.”

Analisten zoals journalist Michal Krzymowski zijn gefascineerd door de duale persoonlijkheid die Kaczynski is.„Enerzijds is hij een charismatisch leider, brutaal en zeker van zijn overtuigingen”, schrijft hij in een recente biografie. „Anderzijds is hij een gevoelig man, die verlangt naar acceptatie, volgzaam is bij vrouwen en vlucht in eenzaamheid.”

Naar eigen zeggen bracht zijn eenzijdige focus op de politiek hem in een sociaal isolement. Dat werd nog eens verstrekt door het overlijden van zijn moeder in 2013, met wie hij samenleefde tot haar opname in een ziekenhuis, en de dood van zijn eeneiige tweelingbroer Lech bij een vliegramp in het Russische Smolensk in 2010.

De twee broers, die als kindacteurs een rol hadden in een sprookjesfilm en later allebei een leidende rol speelden in de anticommunistische vakbond Solidariteit, bestuurden samen van 2006 tot 2007. Premier Jaroslaw en president Lech legden zich toe op de opbouw van een ‘Vierde Republiek’, die een katholiek moreel reveil moest inluiden na de immoraliteit van het postcommunistische tijdperk. In de praktijk bleken hun steeds knellender greep op het staatsapparaat en de intensieve jacht op corrupte elementen en ex-spionnen ook veel onschuldige Polen angst voor de staat in te boezemen. De paranoïde omgang met buurlanden als Duitsland en bizarre homofobe uitspraken van de coalitiepartners maakten de Poolse regering tot doelwit van schampere grappen in heel Europa.

Smolensk was een aanslag

Nadat het rechtse ruziekabinet uiteen was gevallen, beloofde het centrum-rechtse Burgerplatform (PO) van Donald Tusk het land terug naar de Europese mainstream te leiden. Tussen Tusk en de Kaczynski’s ontstond een bittere rivaliteit, die zich nog verdiepte toen Lech en tientallen andere leden van de Poolse elite omkwamen bij de vliegramp in Smolensk.

Sindsdien voert PiS onvermoeibaar campagne om aan te tonen dat het vliegtuigongeluk in Smolensk – waarbij het presidentiële vliegtuig in dichte mist een onverantwoorde landing probeerde te maken – in werkelijkheid een aanslag was. En dat zowel PO als de Russische regering betrokken was bij een doofpotoperatie. Nog steeds blijkt de nagedachtenis aan Lech een belangrijke drijfveer voor Jaroslaw. De overwinning van zijn partij droeg hij op de verkiezingsavond op aan zijn broer: „Meneer de president: taak volbracht!”

Wat Kaczynski ditmaal zal doen met de macht, is nog een open vraag. Inzake financiën zal PiS minder radicaal optreden dan zijn programma vol sociale uitgaven belooft, voorspellen analisten. Het economisch meesterbrein van de nieuwe regering is een topbankier. Maar met kabinetsbenoemingen als Antoni Macierewicz, een van Kaczynski’s trouwste luitenants en boegbeeld van de Smolensk-campagne, en voormalig minister van Justitie Zbigniew Ziobro, is de nationalistische rechterzijde die PiS tot een controversiële club maakte, goed vertegenwoordigd.

Een regering van conservatieve hardliners en technocraten dus, met Szydlo als het milde gezicht. Tot Jaroslaw er anders over beslist.