Hoe bestiert Jaroslaw Polen dit keer?

Beata Szydlo is het gematigde gezicht van de regering. Maar partijleider Kaczynski trekt aan de touwtjes.

‘Is dit mijn nieuwe kabinet?’ vraagt premier Beata Szydlo (52) in een cartoon op de website van de progressieve Gazeta Wyborcza wanneer haar partijleider Jaroslaw Kaczynski een document geeft. „Nee”, antwoordt de 66-jarige oprichter van het conservatief-populistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS), dat bij de parlementsverkiezingen van 25 oktober een absolute meerderheid haalde: „Dit is een IKEA-catalogus. Kies maar een stel gordijnen”.

Samen met Kaczynski presenteerde Szydlo gisteren haar nieuwe regering. Maar over veel meer dan de inrichting van haar ambtswoning met uitzicht over het majestueuze Lazienki-park, krijgt ze geen zeggenschap, voorspellen commentatoren in Warschau. De beheerst ogende mijnwerkersdochter en etnograaf Szydlo deed handig dienst als gematigd campagneboegbeeld in plaats van haar chef, die met zijn krasse overtuigingen en twistzucht geldt als een van de meest polariserende politici van Polen. Maar cruciale beslissingen zullen voortaan worden genomen in het PiS-hoofdkwartier en de onopvallende grijze woning in het noorden van Warschau waar de vrijgezel Kaczynski samenwoont met zijn kat Fiona.

Bij een vorige regeerperiode tussen 2005 en 2007 bleek hoe vervangbaar een PiS-premier is die niet Kaczynski heet. Natuurkundige Kazimierz Marcinkiewicz ruimde al na negen maanden het veld voor zijn voorzitter.

„Je kunt hem bekritiseren om zijn taal en zijn maffe uitspraken”, zegt een PiS-insider. Hij verwijst naar recente verklaringen dat migranten „parasieten” naar Europa brengen, in grote delen van Zweden de sharia hebben opgelegd en straks massaal naar Polen komen als onderdeel van een geheim akkoord om het land met „honderdduizend moslims” op te zadelen. „Maar op intellectueel gebied gaapt er een kloof tussen hem en de rest van de politici in Polen. Hij is rationeel, pragmatisch en weet hoe de staat werkt.”

Biografen zoals journalist Michal Krzymowski zijn gefascineerd door de duale persoonlijkheid die Kaczynski is.„Enerzijds is hij een charismatisch leider, brutaal en zeker van zijn overtuigingen”, schrijft hij. „Anderzijds is hij een gevoelig man, die verlangt naar acceptatie, volgzaam is bij vrouwen en vlucht in eenzaamheid.”

Naar eigen zeggen bracht zijn eenzijdige focus op de politiek hem in een sociaal isolement. Dat werd nog eens versterkt door het overlijden van zijn moeder in 2013, met wie hij samenleefde tot haar opname in een ziekenhuis, en de dood van zijn eeneiige tweelingbroer Lech bij een vliegramp in het Russische Smolensk in 2010.

Bittere rivaliteit

De twee broers, die als kindacteurs in een sprookjesfilm speelden en later allebei een leidende rol hadden in de anticommunistische vakbond Solidariteit, bestuurden samen van 2006 tot 2007. Premier Jaroslaw en president Lech legden zich toe op de opbouw van een ‘Vierde Republiek’, die een katholiek moreel reveil moest inluiden na de immoraliteit van het postcommunistische tijdperk. In de praktijk bleken hun steeds sterkere greep op het staatsapparaat en de intensieve jacht op corrupte elementen en ex-spionnen ook veel onschuldige Polen angst voor de staat in te boezemen. De paranoïde omgang met buurlanden als Duitsland en bizarre homofobe uitspraken van de coalitiepartners maakten de Poolse regering tot doelwit van schampere grappen in heel Europa.

Nadat het rechtse ruziekabinet uiteen was gevallen, zou het centrum-rechtse Burgerplatform (PO) van Donald Tusk het land weer richting Europese mainstream leiden. Tussen Tusk en de Kaczynski’s ontstond een bittere rivaliteit, die zich nog verdiepte toen Lech en tientallen andere leden van de Poolse elite omkwamen bij de vliegramp in Smolensk.

Sindsdien voert PiS onvermoeibaar campagne om aan te tonen dat het vliegtuigongeluk – waarbij het presidentiële vliegtuig in dichte mist een landing probeerde te maken – in werkelijkheid een aanslag was. En dat zowel PO als het Kremlin betrokken waren bij een doofpotoperatie. Nog steeds blijkt de nagedachtenis aan Lech een belangrijke drijfveer voor Jaroslaw. De overwinning van zijn partij droeg hij op de verkiezingsavond op aan zijn broer: „Meneer de president: taak volbracht!”

Wat Kaczynski ditmaal zal doen met de macht, is een open vraag. Inzake financiën zal PiS wellicht minder radicaal optreden dan zijn programma vol sociale uitgaven belooft. Het economisch meesterbrein van de nieuwe regering is een topbankier. Maar met kabinetsbenoemingen als Antoni Macierewicz, een van Kaczynski’s trouwste luitenants en boegbeeld van de Smolensk-campagne, en voormalig minister van Justitie Zbigniew Ziobro, is de nationalistische rechterzijde die PiS tot een controversiële club maakte, goed vertegenwoordigd.

Een regering van conservatieve hardliners en technocraten dus, met Szydlo als het milde gezicht. Tot Jaroslaw er anders over beslist.

    • Roeland Termote