Echt hoor: vliegen is nog veilig

De vermoedelijke bomaanslag op een Russisch vliegtuig boven de Sinaï roept vragen op over de veiligheid op vliegvelden.

Een motor van de Russische A321 in de Sinaïwoestijn. Sinds 1990 stierven, exclusief deze mogelijke aanslag, 113 mensen door een bom in een vliegtuig.

De vermoedelijke bomaanslag op een Russisch passagierstoestel vorige week zaterdag boven de Egyptische Sinaï, die aan alle 224 inzittenden het leven kostte, roept de vraag op of vliegen nog wel veilig is. Zeven anonieme veiligheidsagenten klapten tegen persbureau AP uit de school over de ontbrekende bagagecontrole op het vliegveld van de Egyptische badplaats Sharm al-Sheikh. Moeten passagiers, waar dan ook ter wereld, vrezen voor een bom?

1 | Hoe is het gesteld met de veiligheid op vliegvelden?

In Nederland zijn vliegvelden gebonden aan strenge veiligheidsnormen, opgesteld door het ministerie van Veiligheid en Justitie. Dat schrijft onder meer voor dat bagage op Nederlandse luchthavens 100 procent gecontroleerd moet worden. In de praktijk betekent dit dat álle bagage op Schiphol door een scanner gaat, zegt Bertine Langelaan, woordvoerder van Schiphol. „Die machine detecteert wat er wel en niet het vliegtuig in mag, het proces wordt gemonitord door werknemers, net zoals dat bij de controle van handbagage gebeurt.” Om welke dingen dat specifiek gaat, mag Langelaan „uit veiligheidsoverwegingen” niet zeggen. Evenmin geeft de luchthaven informatie over hoe vaak een bagagestuk die controle niet doorstaat. Langelaan: „Het ministerie bepaalt de norm, Schiphol voert het uit. De Koninklijke Marechaussee controleert of er aan de veiligheidsvoorschriften wordt voldaan.”

2 | Kun je landen op Schiphol, vanaf een buitenlands vliegveld met minder scherpe veiligheidscontroles?

In Europa gelden overal dezelfde normen, vliegvelden binnen de Europese Unie doen allemaal aan een 100-procentbagagecontrole. Daarbuiten geldt die garantie lang niet overal. Daarom heeft Schiphol „dubbele gatehuizen”, zegt Langelaan. „Passagiers uit landen die niet dezelfde veiligheidsgarantie afgeven, komen op Schiphol bij een andere gate terecht, waar ze alsnog voor 100 procent worden gecontroleerd.” Dat geldt zowel voor mensen die Nederland als eindbestemming hebben, als voor passagiers die overstappen op Schiphol.

Andersom is het onduidelijk wie er controleert. Dat zowel KLM als Transavia de eerste terugkerende reizigers uit Sharm al-Sheikh zonder bagage liet vliegen, doet vermoeden dat zij in de regel geen eigen controle uitvoeren. Op vragen daarover gaven beide vliegtuigmaatschappijen geen antwoord.

 

| Hoe groot is de kans dat er een bomaanslag wordt gepleegd op het vliegtuig waar jij in zit?

Sinds 1949 zijn er wereldwijd 86 bomaanslagen op vliegtuigen geweest, volgens de Flight Safety Foundation. Ongeveer de helft van deze aanslagen was succesvol. Bij die aanslagen vielen in totaal 2.201 doden. De laatste aanslag op Europese bodem waarbij slachtoffers vielen, dateert uit 1988, toen een vliegtuig boven het Schotse Lockerbie werd opgeblazen. „Door minutieuze reconstructies weten we bijna alles over die aanslag”, zegt luchtvaartdeskundige Benno Baksteen. „Behalve hoe de bom precies aan boord is gesmokkeld.” Desondanks is het aantal aanslagen sindsdien drastisch afgenomen. Sinds 1990 kwamen in de luchtvaart in totaal 113 mensen om het leven door een bomaanslag (dit laatste incident niet meegerekend).

Ter vergelijking: alleen al in 2014 kwamen er in Nederland 570 mensen om in het verkeer. Die afname komt volgens Baksteen door de toegenomen beveiliging op vliegvelden. „Het bleek voor aanslagplegers daarna handiger om uit te wijken naar andere plaatsen, zoals treinen [aanslag Madrid, 2004], metro’s [aanslag Londen, 2005] of grote sportevenementen [marathon van Boston, 2013]”, zegt Baksteen. Om die reden is het weinig zinvol een subsysteem als het vliegverkeer zo goed te beschermen, meent Ira Helsloot, hoogleraar besturen en veiligheid aan de Radboud Universiteit Nijmegen. „Een reiziger die uit een veilige omgeving overstapt op een bus of trein, loopt daarna alsnog een risico.”

4 | Kunnen we nog veilig blijven vliegen?

„Ja”, zegt Ira Helsloot. „Vliegen is veilig. Als iemand echt bereid is zijn eigen leven te geven, dan is onze samenleving kwetsbaar voor aanslagen”, vervolgt hij. „Maar dat geldt niet alleen voor vliegvelden.” Doordat ieder incident leidt tot meer controle, líjkt het alsof vliegen minder veilig is, meent Helsloot. „Maar in de regel zijn we goed beschermd.” „Ja natuurlijk,” zegt ook Benno Baksteen. „Er vliegen wereldwijd honderdduizenden passagiers per dag. Slechts een op de drie miljoen vluchten verongelukt. Per saldo en ook historisch gezien blijft de veiligheid van vliegen extreem hoog.”