Rutte is een gelovig man, maar hij mag het niet tonen

(60) is bisschop van het bisdom Groningen-Leeuwarden en Theoloog des Vaderlands. Hij praat met alle politieke partijen, maar met Wilders is het nog nooit gelukt. „Ik herken de zorgen die hij over de vluchtelingen uit, maar waarom polariseert hij zo?”

Gerard de Korte was, zegt hij, een religieus kind. Hij speelde graag pastoortje. Zijn vader, aannemer in de bouw, liet op zolder een altaartje voor hem bouwen. In Utrecht bij de Dom kochten ze de spullen die nodig waren om de mis op te dragen. „Het was nog de tijd van het rijke roomse leven. Er waren meer jongetjes zoals ik.”

Hij studeerde geschiedenis, met een grote belangstelling voor de Verlichting, en daarna pas theologie, toen zijn roeping onontkoombaar was geworden. Sinds 2008 is hij bisschop van het bisdom Groningen-Leeuwarden. En dit jaar is hij Theoloog des Vaderlands. Theologisch Nederland verkoos hem om zijn ‘open opstelling’ en zijn ‘pastorale hart’. Hij is een ‘geliefd kerkvader’.

Hij lacht er beleefd bij, maar het verheugt hem ook. „Zonder die titel zou nrc.next niet snel hierheen gekomen zijn.” Hierheen: zijn bisschoppelijke woning in Groningen. Wanden vol boeken, biscuit en café noir op tafel.

Ik probeer me u voor te stellen als student geschiedenis…

„Ja, ja, toen wilde ik nog leraar worden.”

…die zich verdiepte in de Verlichting, het begin van de neergang van de religie.

„Ik wilde begrijpen waar dat vandaan kwam.”

Voelde u dat u, achteraf, in de nadagen van het rijke roomse leven was opgegroeid?

„Ja, zeker. Maar mijn geloof versterkte zich alleen maar. En dan zeg ik, heel vroom: dat was een geschenk van God.”

Ging er twijfel aan vooraf?

„Nooit fundamentele twijfel, in de zin dat ik een soort donkere nacht heb meegemaakt, zoals moeder Teresa, die lange tijd niets voelde als ze aan God dacht. Wel werkte ik systematisch mijn vragen af over schepping en evolutie, over de veranderingen in het wereldbeeld tijdens de Verlichting, of eigenlijk daarvoor al. Paul Hazards La crise de la conscience européenne is voor mij van grote betekenis geweest. Hazard beschrijft dat het rond 1700 al aan de gang was. De natuurwetenschappen, de ontdekkingsreizen, de bijbelwetenschappen die allerlei tekstvariaties naar boven brachten – ze gaven een religieuze onzekerheid bij, toen nog, een kleine groep intellectuelen. En die onzekerheid is, voor zover ik kan overzien, de afgelopen vijftig jaar tot in het hart van onze parochies doorgedrongen, mede door de grote denkers van de negentiende eeuw.”

Aan wie denk u dan?

„Aan Darwin, Nietzsche, Freud, Marx. Bijna niemand heeft hen gelezen, maar iedereen heeft wel eens gehoord van Freuds projectietheorie. God heeft niet de mens geschapen, maar de mens God. Tegelijkertijd” – brede glimlach – „blijft het religieus verlangen, het verlangen naar zingeving.”

Vindt u het pijnlijk dat religie voor een groot deel van de samenleving onbelangrijk is geworden?

„Een kwart van de bevolking noemt zichzelf nog altijd christelijk, een kwart noemt zichzelf spiritueel. Dat is niet helemaal niets. Maar het is waar dat de seculiere dominantie zeer sterk is. De elite die de cultuur draagt is of anti-religieus of alleen nog van huis uit religieus.”

Aan welke elite denkt u?

„Matthijs van Nieuwkerk, Jeroen Pauw.”

De nieuwe kerkvorsten?

„Nou, nou.” Weer die glimlach. „Van Pauw weet ik dat hij echt anti is, van Van Nieuwkerk weet ik het niet zeker. Ik denk ook aan politici. Mark Rutte is een gelovig man, maar hij mag het niet tonen. Er was een keer een gesprek met hem en de kerkleiders in het Catshuis, dominee Plaisier [de secretaris van de Protestantse Kerk in Nederland] was er ook. Rutte gaf hem een hand en zei iets als ‘ik hoor bij uw club’. Ik hoorde Rutte ook spreken bij een jongerencongres van de SGP, waarbij hij liet merken dat hij op zijn manier lid van de protestantse kerk was.”

Angela Merkel profileert zich in het vluchtelingendebat wel als een christen.

„Toen ze in september haar eredoctoraat in Bern kreeg zei ze: waarom zouden we bang zijn voor een paar miljoen moslims als er in Duitsland ook 50 miljoen christenen zijn? Ik denk dat ze gelijk heeft. Christenen mogen wel weer eens wat zelfbewuster worden.”

En we mogen van Wilders geen zondebok maken.

„Dat heb ik op de radio gezegd, ja. Ik bedoelde vooral zijn achterban. Heel wonderlijk, sociologen zeggen het ook: we zijn een steenrijk maar doodsbang land. Die angst heeft voor mij te maken met de globalisering, die al sinds Columbus gaande is, maar nu door de digitalisering enorm versnelt. Voor een aantal mensen is dat een kans, voor veel andere mensen niet. Ik ben verbonden aan de Orde van Malta [een internationale katholieke ridderorde], elk jaar gaan we op bedevaart, vijftig zieken en honderd begeleiders. Die begeleiders zijn van adel of komen uit de hoge burgerij, en dan moet ik wel eens lachen als ik de gesprekken hoor. Zoon in Singapore. Dochter die in Genève studeert. Kleinzoon in New York. Dan denk ik: zestig procent van de jeugd gaat naar het vmbo. Hier in Oost-Groningen zal het gros van de jongeren het gebied nooit verlaten. Voor hen is de globalisering zeer bedreigend. En vanuit de kerk, want ze zitten ook in de kerk…”

Hun weerstand tegen vluchtelingen is angst voor hun eigen bestaan?

„Ja."

Kent u ze?

„Nou ja, hoe kerkelijker mensen zijn, hoe minder je die weerstand zult aantreffen. De boodschap dat je vreemdelingen moet helpen is in het evangelie massief aanwezig. Tegelijkertijd: er zijn te weinig huurwoningen, er zijn 600.000 werklozen, er is angst voor extremisten onder de vluchtelingen. Als bisschop en als eh… moreel leider, want dat ben ik ook, zeg ik: probeer de bronnen die het populisme voeden weg te nemen.”

Hoe dan?

„Door werk te maken van de plannen voor grote aantallen nieuwe goedkope huurwoningen. Daarmee kun je al heel veel onvrede wegnemen.”

Erst kommt das Fressen, dann die Moral?

„Haha, nou, die marxistische benadering spreekt mij niet helemaal aan. Maar als ik nog even op die angst mag terugkomen – ik denk wel, zonder te moraliseren, dat mensen die een gelovig fundament hebben minder snel radicaliseren dan mensen die dat niet hebben.”

U bedoelt christenen? Die konden er vroeger ook wat van.

„Maar er is geen serieuze christelijk leider meer die oproept tot geweld. Ik ben de man van de verbinding, de verzoening. Met compromissen zoeken hebben we een land opgebouwd met een gematigde politieke cultuur, een vrije pers en een onafhankelijke rechtspraak. Een prachtig land. Maar kwetsbaar.”

En Wilders brengt het in gevaar?

„Wel als hij het parlement een nepparlement noemt en de onafhankelijke rechtspraak in twijfel trekt.”

Hebt u hem wel eens ontmoet?

„Nee, nooit. Als bisschoppen zijn wij degenen die uitnodigen. We hebben gesprekken met alle politieke partijen. Met Wilders is het nog niet gelukt.”

Wat zou u tegen hem willen zeggen?

„Ik zou hem willen vragen waarom hij zo onnodig polariseert. Nogmaals, de zorgen die hij uit zijn deels zorgen die ik herken. Maar hij is geïsoleerd geraakt, geen enkele partij wil nog een coalitie met hem vormen. Het zou wel spannend kunnen worden als hij die 37 zetels die hij in de peilingen heeft ook echt zou krijgen.”

Spannend of verontrustend?

„Ik zou 37 zetels hevig verontrustend vinden.”

Begrijpt u de angst voor extremistische vluchtelingen?

„Ja. De stichter van het christendom was principieel geweldloos. De stichter van de islam heeft geweld gebruikt. Het is een serieuze vraag aan de islamitische leiders in Nederland: hoe denken zij daarover?”

Wat zou u tegen Mark Rutte willen zeggen?

Weer een brede glimlach. „Als persoon vind ik hem heel sympathiek. Een geweldig retor. Men zegt ook wel: Mann ohne Eigenschaften. Dat is het gevaar als je zo’n verbinder bent. Je moet een beetje wegpoetsen waar je zelf voor staat.”

Maar wat zou u tegen hem willen zeggen?

„Dat hij de mensen die de gevolgen van de globalisering en de financiële crisis het hardst voelen erbij moet zien te houden.”