Column

Faalt Angela Merkel, dan heeft Europa nóg een probleem

Amper twee maanden geleden gold Angela Merkel nog onbetwist als de machtigste politieke leider in Europa. Maar de vluchtelingencrisis heeft daar verandering in gebracht. De crisis, die zich snel ontwikkelt tot de zwaarste beproeving van Europa in decennia, heeft twijfel gezaaid over het leiderschap van Merkel. In Duitsland en daarbuiten. Heeft de bondskanselier nog wel greep op de situatie?

Critici verwijten haar dat ze de crisis heeft verergerd of zelfs veroorzaakt, door asielzoekers te verwelkomen, door met hen te poseren voor selfies en door steeds te zeggen dat Duitsland de komst van honderdduizenden migranten heus aankan: Wir schaffen das!

Veel Duitsers, ook binnen haar eigen partij, heeft Merkel daarvan niet overtuigd. Zij zagen hoe de regering eerst schatte dat er dit jaar 200.000 asielzoekers zouden komen, om dat vervolgens bij te stellen tot 800.000 en nu te verklaren dat het er weleens een miljoen kunnen worden. Vluchtelingen hebben recht op asiel, maar waar houdt het op? En heeft Merkel eigenlijk wel een idee hoe Duitsland deze enorme klus de komende tijd moet gaan klaren?

Dat heeft ze, althans, het begin van een idee. Maar een garantie voor succes is het allerminst. De vluchtelingencrisis, stelt Merkel, is een Europese crisis, waarvoor in Europees verband een oplossing moet worden gevonden. En Europa moet zijn verdragsverplichtingen nakomen jegens mensen die op de vlucht zijn voor oorlog en geweld.

Daar heeft ze gelijk in. Maar voor een Europese aanpak van de crisis heeft ze de hulp van de andere Europese leiders nodig. En veel van hen vinden het wel best dat dit vooral een probleem van Duitsland is. Voor het Duitse beroep op solidariteit houden ze zich doof. Aan spreiding van vluchtelingen werken ze slechts mondjesmaat mee. Overigens zonder een andere oplossing te bieden.

Zo vormt de vluchtelingencrisis een nieuwe bedreiging voor de eenheid van de Europese Unie. De financiële crisis heeft Europa voorlopig doorstaan en ook in de crisis rond Oekraïne heeft de Unie tot nu toe één lijn weten te trekken. In beide gevallen grotendeels dankzij de politieke stuurmanskunst van Merkel.

In de vluchtelingencrisis heeft zij opnieuw een sleutelrol. Maar deze keer is haar eigen politieke lot direct verbonden aan de uitkomst. Ze is, zoals The Economist deze week schrijft, nu meer dan ooit „de onmisbare Europeaan”. Niet alleen vanwege haar ervaring en omdat Duitsland de Europese grootmacht is, maar ook omdat ze met kop en schouders uitsteekt boven haar collega’s in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Italië. De vraag is alleen of ze, bijna tien jaar na haar aantreden, nog in staat is voldoende steun voor haar beleid te werven. Faalt ze daarin, dan kan haar politieke einde snel een feit zijn. En dat is niet alleen een probleem voor Duitsland, maar ook voor de rest van Europa.

Merkel heeft Europa in deze grote crisis zelfverzekerd een moreel kompas aangereikt. De Hongaarse premier Orbán noemt dat „moreel imperialisme”, maar Merkel houdt de Europese Unie aan haar eigen waarden. Daar kan het alleen niet bij blijven. Europa laat zich niet vanaf de kansel besturen. De vluchtelingenstroom is niet door Merkel ontstaan en kan ook niet door haar tot staan worden gebracht. Maar ze kan het vertrouwen van haar bevolking en de rest van Europa net verspelen.

Deze crisis is niet buiten de deur te houden. Maar Merkel moet laten zien dat ze met praktische maatregelen wel beheerst kan worden.

Het zou van leiderschap getuigen als ze tegelijk erkent dat er voor burgers en politici legitieme redenen zijn zich grote zorgen te maken over de situatie.