Birma voor de boeddhisten

Ook als de partij van Aung San Suu Kyi zondag de verkiezingen wint, houdt het leger controle over de toekomst van het land. Intussen wekt de Nobelprijswinnares chagrijn bij de Verenigde Naties door haar weigering op te komen voor vervolgde minderheden.

Aanhangers van Aung San Suu Kyi juichen haar toe tijdens een verkiezingstoespraak in Rangoon. Foto Soe Zeya Tun/ Reuters

Om als Birmees je liefde voor Aung San Suu Kyi te betuigen, moet je moeite doen op deze bloedhete dag. Kijk maar naar Tin Tin, een vrolijke 20-jarige studente. Eerst staat ze uren in de file. De laatste kilometers loopt ze naar de pagode aan de rand van Rangoon. Daar moet ze dringen met tienduizenden anderen. Dan breekt het wachten aan. Slimmeriken hebben parasols meegenomen, maar Tin Tin dacht alleen aan haar uitdossing: haar mooiste rode Aung San Suu Kyi-shirt en op haar bovenarmen het portret van The Lady geschminkt, natuurlijk in geel en rood, de kleuren van de Nationale Liga voor Democratie.

Pas als de zon laag staat, ziet Tin Tin een stip op het podium. „Dit is een zee van rood”, zegt de 70-jarige Nobelprijswinnaar opgetogen. Tin Tin gaat los. „Wij houden van Aung San Suu Kyi”, roept ze. „Mensenrechten, democratie en The Lady”, scandeert ze. Iedereen lacht. Iedereen hoopt op mooie tijden. Iedereen is een beetje bang voor wat komen gaat. Zo voelt nakende democratie.

Miljoenen Birmezen adoreren Aung San Suu Kyi op deze manier. Zij hopen dat de leider van de Birmese democratiebeweging zondag haar finest hour meemaakt. Voor deze verkiezingen – de eerste sinds haar niet-erkende overwinning van 1990 – streed ze haar halve leven tegen een wreed militair regime. Sinds 1989 had ze in totaal vijftien jaar huisarrest.

Opkomen voor haar volk was haar plicht als dochter van generaal Aung San. Vader bedong de onafhankelijkheid van het Verenigd Koninkrijk in 1948. Dochter zou zorgen dat Birmezen 67 jaar later ook echt vrij zijn. „Zulke kansen zijn schaars in de geschiedenis. Deze kans grijpen is een plicht voor iedereen. Wij kunnen werkelijk van dit land een democratie maken”, hield ze Tin Tin en tienduizenden andere uitzinnige toeschouwers voor op de grote slotrally in de buitenwijk van Rangoon.

De boodschap van Aung San Suu Kyi klinkt mooi, maar de problemen van Birma zijn te complex om met een stembusgang op te lossen, zegt Ma Thida (49). De voormalig politiek gevangene frunnikt aan haar paarse longyi, de Birmese wikkeldoek. Zo kan ze even nadenken. „De vorige dictators stalen jade en teakhout. Deze regering heeft onze sociale cohesie afgenomen”, zegt Ma Thida die vijf jaar zat opgesloten. „Het herstellen van tolerantie is belangrijker dan de verkiezingsuitslag, want democratie is niet veel waard als er niet voor iedereen een plek is in dit land.”

Rohingya’s

Ma Thida, opgeleid als chirurg, doelt op de spanningen tussen boeddhisten en moslims. In het overwegend boeddhistische Birma is naar schatting vijf procent moslim. Sinds de generaals in 2010 besloten van dictatuur naar democratie te bewegen, is het geweld tegen moslims toegenomen. Dorpen van moslims zijn in brand gestoken, de bewoners opgejaagd en aangevallen.

Het meest extreme voorbeeld is het lot van de islamitische Rohingya-minderheid in Rakhine, de oostelijke staat van Birma aan de Golf van Bengalen. Invloedrijke extremistische monniken, die zich horen te onthouden van politiek, voeren de druk op de regering op. In 2010 mochten de Rohingya nog stemmen in de, niet vrije en niet eerlijk verlopen, parlementsverkiezingen. Inmiddels zijn hun verblijfspapieren ingetrokken en zijn veel Rohingya in Birma stateloos. Ze worden in kampen opgesloten. Volgens mensenrechtenexperts dreigt een genocide. Tot nu toe weigert Aung San Suu Kyi het op te nemen voor de Rohingya. „Het is een probleem maar laten we de omvang niet overdrijven”, zei ze deze week.

Haar houding zorgt voor chagrijn in Rangoon bij buitenlandse diplomaten en afgevaardigden van internationale organisaties als de Verenigde Naties. Maar haar gedrag past in een patroon. De invloed van de extremistische monniken en hun radicale vorm van politiek boeddhisme neemt toe. Birma is een land voor boeddhisten vinden zij. Als politicus, en als boeddhist, ziet Suu Kyi dat te veel aandacht voor het lot van moslims haar stemmen kost. Zo weigerde ze moslims op te nemen op de lijst met meer dan duizend kandidaten van haar partij National League for Democracy (NLD).

Die politieke afweging doet Ma Thida zeer. „Alle politieke partijen zouden het goede voorbeeld moeten geven. Helaas worden politici makkelijk gemanipuleerd, ook diegenen die voor tolerantie zijn”, zegt ze. Het is stevige kritiek op Aung San Suu Kyi, voor Ma Thida het grote voorbeeld waarvoor ze jaren doorbracht in de gevangenis.

De mensenrechtenactivist Aung San Suu Kyi is de politica Aung San Suu Kyi geworden, een rol waar ze mee worstelt. Ze kan geen president worden. De grondwet, opgesteld door de junta, bepaalt dat de president geen kinderen met een buitenlandse nationaliteit mag hebben. Haar zonen uit haar huwelijk met de Britse Tibetgeleerde Michael Aris zijn Brits.

De grondwet wijzigen is ook na de verkiezingen geen optie. Het leger behoudt op basis van dezelfde grondwet een kwart van de zetels in het parlement, genoeg om ieder voorstel tot herziening te blokkeren. Zo controleert het leger het tempo van verandering in Birma, precies zoals voormalig juntaleider Than Shwe in 2003 voor ogen had toen hij zijn ‘Zevenstappenplan voor een Gedisciplineerde-Florerende Democratie’ pende.

Sleutelposities

Door de internationale sancties van het westen werd het land economisch en politiek zeer afhankelijk van het machtige buurland China. Dat vond de junta gevaarlijk. Door democratischer te worden zouden de sancties opgeheven worden en kon Birma de banden met het westen aanhalen, zegt Birma-expert Richard Horsey. „Dit is de bedoeling. Het leger kan leven met een enorme verkiezingsoverwinning van de NLD”, zegt hij. „Het leger behoudt sleutelposities zoals de benoeming van de bevelhebber en de ministeries van Defensie en Binnenlandse Zaken. Je kan geen zaken doen in Birma zonder met het leger te maken te hebben. Het enige waar de generaals mordicus tegen zijn: Aung San Suu Kyi als president. De legertop acht haar niet capabel genoeg om het land te leiden en de economie te hervormen.”


De vastgelegde macht van het leger en het verwachte electorale succes van Aung San Suu Kyi zorgen voor een delicate situatie. Beide kampen moeten na de verkiezingen onderhandelen om tot een vergelijk te komen hoe de macht te delen. Maar hun posities zullen afhangen van de verkiezingsuitslag. Hoe groot is de winst van de NLD? Kan de Unie voor Solidariteit en Ontwikkeling, de politieke partij gelieerd aan het leger, genoeg zetels afsnoepen om de positie van de NLD te verzwakken? Zijn de politieke partijen van etnische minderheden als de Shan en de Rakhine populair genoeg om een invloed te worden?

Machinaties om de macht zijn in volle gang in aanloop naar de stembusgang. Op een persconferentie op haar compound aan het Inya-meer in Rangoon toonde Aung San Suu Kyi zich deze week fel en dominant. „Als wij de verkiezingen winnen zal ik het land leiden. Ik zal boven de president staan”, zei ze. „Ik zal alle belangrijke beslissingen nemen.”

Ze waarschuwde ook dat de verkiezingen niet eerlijk genoeg verlopen. Haar boodschap is helder: als wij winnen ben ik aan de macht, als wij niet groots winnen is het niet eerlijk gegaan.

Dat de verkiezingen niet geheel eerlijk en vrij verlopen en dat het leger ruimte heeft om te sjoemelen, is zeker. In sommige districten waar de race tussen de USDP en de NLD spannend is, blijken opeens honderden extra soldaten geregistreerd te zijn voor de stembusgang. Er zijn problemen met de kieslijsten, waardoor opeens stemgerechtigden ontbreken. En in zeshonderd dorpen, vooral in gebieden van etnische minderheden als de Kachin en Shan, waar de USDP geen schijn van kans maakt, gaan de verkiezingen niet door. Het is er te onveilig, oordeelde de Kiesraad.

Tegelijkertijd voert president Thein Sein, tijdens de junta een van de machtigste generaals, een felle propagandastrijd. Hij liet een filmpje maken met bloedige beelden van de Arabische Lente vol bloed, geweren, tanks op straat en geweld. Wie te snel te veel wil veranderen riskeert ellende en geweld, wilde hij overbrengen. „Wie nog sneller veranderingen in dit land wenst moet wel een communist zijn”, zei Thein Sein tijdens de campagne om zijn boodschap nog wat extra kracht bij te zetten.

iPhone

De tactieken van Thein Sein komen uit het boekje van de junta: angst aanwakkeren, Aung San Suu Kyi zwart maken. Het wantrouwen tegen haar zit diep. Kijk maar naar Aung Gyi. Zie hem eens zitten op de motorkap van zijn gloednieuwe Japanse Toyota. Gefascineerd kijkt hij naar een geïmproviseerde NLD-bijeenkomst op Merchant Road, een straat vol vervallen Britse koloniale panden. In de laadbak van een vrachtwagen speelt een bandje. Een meisje zwiept met lange zwarte haren en zingt: „NLD, NLD, Aung San Suu Kyi, Aung San Suu Kyi.” Ze springt op hoge hakken op en neer.

Aung Gyi (28) moet er om lachen. Hij belichaamt de vooruitgang in Birma sinds de wende van 2010. Hij heeft een nieuwe auto, gekocht met geld dat zijn broer verdiende in Japan. Hij speelt met zijn telefoon, weliswaar een bekrast exemplaar, maar toch: een iPhone. „De afgelopen vijf jaar gaat het steeds beter. Ik verdien goed geld. Dan rijd ik weer Indiase zakenmannen rond. Dan weer Europese toeristen. Of rijke mensen uit Yangon willen mijn auto voor bruiloften”, zegt hij. Dat hij zondag mag stemmen, vindt hij mooi. Hij wil ook dat Birma een democratie wordt. Maar met Aung San Suu Kyi wil hij weinig te maken hebben. „Je weet dat Birmezen Aung San Suu Kyi ‘De Dame’ noemen? Dat is mooi, maar ik heb thuis ook een dame. En zij is zes maanden zwanger. Sinds Thein Sein als sterke leider het land leidt gaat het goed. Ik kan aan het einde van de dag altijd geld mee naar huis nemen. Daar houdt mijn dame van. Waarom zou ik verandering riskeren?”