Koran lezen én dealen kan best

Twee Tsjetsjeense broers brachten tijdens de Boston Marathon in 2013 bommen tot ontploffing. Wat is hun geschiedenis en wat motiveerde hen?

De plek waar in Boston op 15 april 2013 twee bommen ontploften Foto AP Photo/Bruce Mendelsohn

De heilige graal voor een boek als dit, waarin een bekende journaliste de levens van twee beruchte terroristen uitdiept, is de verklaring. Op welk moment begon Tamerlan Tsarnaev, de oudste van de twee Boston Bombers, te radicaliseren? Door welk trauma, of welke psychopathische karaktertrek, veranderde hij in een dader van de aanslag op de Marathon van Boston die in 2013 drie mensen doodde en 264 verwondde?

We lezen het niet in The Brothers van Masha Gessen. Aan de aanslag zelf wijdt ze slechts een paar alinea’s. Een duidelijk pad naar radicalisering vindt ze niet. Wel een mengsel van ontworteling, passiviteit en migrantenfrustratie.

‘Het verhaal van de broers is een klein verhaal,’ schrijft Gessen, ‘waarin niets buitengewoons gebeurt.’ De broers hoefden alleen maar ‘een leven te leiden waarin de meeste kansen om iemand te worden aan hen voorbij gingen. Totdat de mogelijkheid iemand te worden zich opeens, bijna bij toeval, voordeed.’

Een simpele verklaring voor het gebeurde hoeven we in haar boek over de broers Dzhokhar en Tamerlan Tsarnaev dus niet te verwachten. Wel veel aandacht voor de voorgeschiedenis, de context en de nasleep. Masha Gessen is hiervoor meer dan toegerust. Ze heeft een Amerikaans én een Russisch paspoort, bracht haar jeugd door in Boston en deed verslag van de oorlogen in de Russische deelrepubliek Tsjetsjenië. Ze schreef een roemruchte biografie van Poetin en publiceerde over Pussy Riot.

Gessen schetst uitgebreid de geschiedenis van de Tsjetsjenen, opgejaagd sinds Stalin, op niets vertrouwend dan de banden met de eigen clan. In de vroege jaren tachtig lukt het de ouders van de broers Tsarnaev en hun twee zussen niet, zich ergens duurzaam te vestigen. De tweede Tsjetsjeense oorlog, en een bruggehoofd in de vorm van een broer van vader Anzor die met een Amerikaanse getrouwd is, maken de ontsnapping mogelijk naar Amerika. Dat land moet bieden wat moeder Zubeidat zo graag wil: perfecte scholingskansen voor de kinderen. De familie komt er aan in 2001, niet lang na 11 september.

Twee zussen

Maar de migratie lukt alleen fysiek – geestelijk maakt zij de familie snel kapot, al valt natuurlijk niet te zeggen hoe het de Tsarnaevs was vergaan als ze op de Kaukasus waren gebleven. Hoe dan ook, in de VS trouwen de twee zussen jong en eindigen al snel als alleenstaande moeders. Tamerlan breekt een beginnende bokscarrière af en dealt in hasj. Alleen Dzhokhar kan met een beurs naar de universiteit van Massachusetts, maar hij blowt en gamet er voornamelijk. ‘Alles is geoorloofd bij immigratie,’ schrijft Gessen. ‘Behalve één ding. Je praat nooit over de pijn van ontworteling.’

Trefzeker schetst Gessen hoe Tsjetsjeens Boston met duizend draden aan familie en vrienden in Dagestan vast blijft zitten. Ook beschrijft ze hoe in de chaos na de Tsjetsjeense oorlog de wahabitische islam daar opkomt, en dus ook bij de migrantenfamilies die met de nek worden aangekeken in Boston. Moeder Zubeidat is dol op diep gedecolleteerde jurken, maar tegen 2009 begint ze bedekte kleding te dragen. De War on Terror zorgt intussen dat de VS, die de Tsjetsjenen eerst onthaalden als slachtoffers van de Russen, hen nu zien als een potentiële bron van islamitisch gevaar.

Zo leert de lezer het hele politieke en maatschappelijke gesternte kennen boven de nietige levens van de familie Tsarnaev. Maar inmiddels begint wel erg op te vallen dat Gessen met al haar aandacht voor de context veel elementaire vragen laat liggen. Zo lezen we niets over de relatie tussen de twee broers.

Russische tv

In 2012 reist Tamerlan voor zes maanden af naar Dagestan, dat, zo schrijft Gessen, ‘mogelijkheden te over biedt voor een jonge man die wil radicaliseren.’ Maar van een recrutering is geen sprake. Eerder winkelt Tamerlan zijn ideologie bijeen. De Russische tv liegt over alles, maar niet over de verdorvenheid van de Amerikaanse buitenlandpolitiek. Je kunt best de Koran bestuderen en ook hasjdealer zijn.

Het gebrek aan een sluitende verklaring lijkt Gessen zelf nog het meeste te hinderen. Waarom komt ze anders aan het slot opeens met allerlei complottheorieën op de proppen? In de bewering van Tamerlans moeder Zubeidat dat de FBI bezig was Tamerlan te recruteren, blijkt Gessen zelf te geloven. Betrokkenheid van de FBI, schrijft ze, vult alle gaten in het verhaal van de Boston bombers. Maar het bewijs voor de these dat Tamerlan Tsarnaev een FBI- informant in spe was die ontspoorde, is zeer indirect.

Een stuk concreter dan de roekeloze speculatie aan het slot, is ondertussen het hoofdstuk ‘Everybody goes to jail’. Hierin beschrijft Gessen hoe Dzhokhars drie vrienden, geen van hen langer dan twee jaar in de VS, de aanslag in het luxe, witte centrum van Boston beschouwen als een ver-van-hun-bed-show, totdat blijkt dat hun vriend de dader is. Ongelovig breken ze in in Dzhokhars kamer, op zoek naar bewijs. Ze nemen een laptop mee en een rugzak met vuurwerk. Het komt niet in ze op de politie te bellen. Ze willen bij nader inzien af van de rugzak en gooien die weg.

Alle drie worden ze aangeklaagd voor medewerking aan terrorisme en obstructie van de rechtsgang. Alle drie zijn ze tot gevangenisstraffen van drie tot zes jaar veroordeeld. Voor de Amerikaanse justitie zijn de drie potentiële terroristen. Voor Gessen naïeve, blowende tieners.

De geschiedenis van de familie Tsarnaev is er een van opportunisme als lonende strategie om chaos het hoofd te bieden, en van migrantendromen uitmondend in desillusie en dood. Dat maakt Gessen goed duidelijk. Maar ze brengt ons geen stap dichter bij een antwoord op de vraag waarom juist voor deze twee tieners een bom de oplossing leek.