Armpje drukken met de oligarchen

De Oekraïense verkiezingen zijn een machtsstrijd tussen president en oligarchen. Wat wil Porosjenko bereiken?

President Petro Porosjenko: snoepmagnaat, politicus en oligarch.

In de eerste ronde van de lokale verkiezingen in Oekraïne anderhalve week geleden ging de strijd nog om burgemeestersposten en raadszetels. Binnen een week is deze stembusgang uitgedraaid op een harde machtsstrijd tussen een van de machtigste oligarchen van het land en het staatshoofd zelf.

Tijdens zijn verkiezingscampagne had president Petro Porosjenko beloofd de oligarchen aan te pakken. Anderhalf jaar later is nog steeds de vraag aan de orde of Oekraïne een land blijft waar oligarchen, al dan niet verkleed als politieke ambtsdragers, de dienst uitmaken. Kan Porosjenko met name de oligarchenclan rond bankier Igor Kolomojski de pas afsnijden? En: is hij bereid om daarna niet zelf de buit voor zich op te eisen?

De arena van dit gevecht bevindt zich in Dnepropetrovsk. Deze zware-industriestad is al decennia de spil in de clanstrijd om politieke macht, die weer leidt tot economische macht. Dit weekeinde werd daar de rijke zakenman-politicus Gennadi Korban gearresteerd door agenten van staatsveiligheidsdienst SBOe. Korban is leider van de rechts-nationalistische Oekraïense Vereniging Patriotten (Oekrop, het Russische woord voor ‘dille’ en een scheldwoord voor ‘Oekraïners’) en deed tien dagen geleden een vergeefse gooi naar het burgemeesterschap in Kiev.

De aanklacht: georganiseerde misdaad, diefstal en verduistering van gelden uit steunfondsen voor soldaten in de oorlog tegen pro-Russische rebellen in de Donbas. De context is politiek: Korban is medestander van Kolomojski, die dit jaar als gouverneur aan de Dnjepr is ontslagen na een raid op het overheidsbedrijf OekrTransNafta. Kolomojski wil zijn zakenbelangen nu via andere kanalen veiligstellen, steunt Oekrop en hoopt dat zijn rechterhand Boris Filatov bij de tweede ronde volgende week zondag tot burgemeester van Dnepropetrovsk wordt gekozen.

De verkiezingen zijn dus een middel in deze clanstrijd. De uitdager van Filatov, die in de eerste ronde 40 procent van de stemmen haalde, is Oleksandr Vilkoel, een oud-vicepremier uit de nadagen van de verdreven president Janoekovitsj. Ook Vilkoel is een vooruitgeschoven post: van de energie-, staal- en mediamagnaat Rinat Achmetov, de rijkste man van Oekraïne, die door de oorlog in de Donbas aan macht heeft moeten inboeten maar nu weer terrein tracht terug te winnen via het Oppositieblok, dat het ten oosten van de rivier de Dnjepr onder diverse namen beter heeft gedaan dan bij de parlementsverkiezingen van een jaar geleden. Ook Viktor Pintsjoek, miljardair dankzij pijpleidingen en getrouwd met de dochter van ex-president Koetsjma uit Dnepropetrovsk, dekt Vilkoel, al staat zijn concern Interpipe volgens kredietbeoordelaar Fitch in het voorportaal van faillissement.

Arrestatie in verkiezingstijd

De arrestatie van Korban is onderdeel van deze verkiezingsstrijd. De vraag is waarom het Oekraïense justitiële apparaat juist nu tot actie overgaat. Misschien wil procureur-generaal Viktor Sjokin laten zien dat hij wel degelijk bereid is tot echte stappen. Maandag werd Sjokin persoonlijk bekritiseerd door de lokale afdeling van Transparency International om zijn non-existente anticorruptiebeleid. Diezelfde avond nog werd in Kiev zijn kantoor beschoten, waarbij overigens geen slachtoffers vielen. Ook SBOe-directeur Vasili Gritsak zei gisteren dat hij fysiek wordt bedreigd door groepen uit Dnepropetrovsk.

Er kan show in het spel zijn om zo druk van de ketel te halen. De roep om het ontslag van Sjokin klinkt elke dag luider. Maar volgens ex-parlementariër Taras Tsjornovil wijst de aanhouding van Korban op een „kardinale tactische verandering”.

Kolomojski profiteerde afgelopen anderhalf jaar van zijn status als ‘redder van Dnepr’. Zonder hem en zijn vrijwilligersbataljons zou de stad vermoedelijk in handen zijn gevallen van pro-Russische activisten. Nu heeft hij geen vrijgeleide. Ook elders werden meestal alleen de uitvoerders van misdrijven gepakt. Zo zijn de leiders van de clownesk-populistische Radicale Partij en van de ultrarechtse nationalistische partij Vrijheid, die dit najaar aanstichters waren van dodelijke rellen voor het parlement, nooit aangehouden. Dat gaat veranderen, aldus Tsjornovil tegenover nieuwsmedium Gordon. De arrestatie van Korban „was de eerste zwaluw”, zegt hij, er zullen meer aanhoudingen volgen.

Die prognose zegt nog weinig over de doelstellingen van de president. Wil Porosjenko, zelf ook een kleine oligarch, stappen zetten of opereert hij uit eigenbelang? Dat justitie het aandurft om diep in de clan van Kolomojski in te grijpen, illustreert volgens de filosoof Oleksi Panitsj, die bijna twee jaar geleden uit Donetsk uitweek naar Kiev, hoe dan ook dat Porosjenko kennelijk veel heeft te duchten van Kolomojski. „Als Kolomojski het al aandurfde om zijn ‘stromen’ tegenover Poetin te beschermen, denkt toch niemand dat hij wél bang zou zijn om die ‘stromen’ net zo razend tegen Porosjenko te verdedigen?”, analyseert Panitsj op zijn Facebook-pagina. Volgens hem zet het spektakel druk op het parlement om de rechterlijke macht te hervormen en andere rechtstatelijke wetten aan te nemen. De volksvertegenwoordiging talmt daarmee, mede omdat de oligarchenclans nog altijd hun eigen ‘mannetjes’ in de parlementaire bankjes hebben zitten die de hervormingen afremmen.