Factcheck: ‘sinds 9de eeuw evenveel Arabische vertalingen als in Spanje in 1 jaar’

Dat schreef Paul Scheffer in NRC.

De aanleiding

In een essay in NRC over de huidige vluchtelingencrisis wees Paul Scheffer in het voorbijgaan op de culturele neergang die zich volgens hem aftekent in de Arabische wereld. Ter illustratie wees hij op het geringe aantal vertalingen van buitenlandse boeken in het Arabisch. „De totale productie van vertalingen in de Arabische wereld vanaf de negende eeuw staat gelijk aan het aantal vertalingen dat jaarlijks in een land als Spanje wordt vervaardigd”, schreef hij. Het betreft een uitspraak, die vaker is geciteerd, meestal om de achterlijkheid van de Arabische cultuur en haar geringe ontvankelijkheid voor andere ideeën te bewijzen.

Waar is het op gebaseerd?

Scheffer verwijst naar het Arab Human Development Report uit 2002, van de VN-ontwikkelingsorganisatie UNDP. Daarin staat inderdaad dat sinds de tijd van kalief Maa’moun (9de eeuw) ongeveer 100.000 boeken zijn vertaald, bijna evenveel als in Spanje in een jaar, aldus het rapport. De jaarlijkse vertaalproductie in de Arabische wereld (in 2002) wordt geraamd op 330 titels, slechts eenvijfde van het aantal in Griekenland. In een nieuwe uitgave in 2003 herhaalde UNDP deze bewering, zij het dat het aantal van 100.000 plotseling, zonder toelichting, was veranderd in 10.000. Dat cijfer correspondeert met de werkelijke situatie in Spanje .

En klopt het?

De Franse arabist Richard Jacquemond, verbonden aan de universiteit van Aix-en-Provence, heeft er onderzoek naar gedaan. Reizend door het Midden-Oosten zendt hij desgevraagd per e-mail bereidwillig enkele artikelen van zijn hand, want deze kwestie zit hem hoog. Uit zijn publicaties blijkt dat het Arab Human Development Report slordig te werk is gegaan. De cijfers die het hanteert dateren van medio jaren tachtig en zijn afkomstig uit een samenwerkingsverband van Arabische staten en van Unesco. Veel landen leverden echter helemaal geen of zeer onvolledige gegevens.

Uit een uitgebreide Egyptische bibliografie blijkt volgens Jacquemond bijvoorbeeld dat tussen 1820 en 1995 alleen al in Egypte, een van de 22 Arabische landen, 13.659 boeken zijn vertaald in het Arabisch. Bij de UNDP-cijfers ontbrak ook een land als Libanon, waar de laatste vijf decennia op zijn minst evenveel vertaalde boeken zijn gepubliceerd als in Egypte.

Uit een voorzichtige schatting van Jacquemond blijkt dat het aantal vertaalde boeken in de Arabische wereld jaarlijks op zo’n 1.500 tot 2.000 ligt. Ruim vijf keer zoveel dus als het Arab Human Development Report schatte. De belangrijkste grote denkers uit het buitenland zijn allen in het Arabisch beschikbaar.

Dat cijfer is nog altijd laag voor een groot taalgebied als het Arabische (bevolking ruim 350 miljoen). Zeker afgezet tegenover de aantallen vertaalde boeken in Europese landen als Spanje en Griekenland. Maar Jacquemond wijst er niet ten onrechte op dat het Arab Human Development Fund een wat oneigenlijke vergelijking maakt. Vergelijkt het rapport de Arabische wereld in economisch opzicht met snel groeiende Oost-Aziatische landen, in cultureel opzicht doet het dat met Europa. Eerlijker zou zijn ook daar de toestand te vergelijken met Oost-Azië. En dan blijkt de Arabische wereld het nog niet zo slecht te doen. In economisch succesvolle landen als Indonesië en Thailand werden tussen 1978 en 2003 respectievelijk 17 en 19 boeken op elke miljoen inwoners vertaald, in de Arabische wereld lag dat cijfer op 28, min of meer vergelijkbaar met China.

Conclusie

Het aantal boeken dat in de Arabische wereld werd en wordt vertaald ligt laag, maar beduidend hoger dan genoemd in het door Scheffer geciteerde Arab Human Development Report. We kwalificeren zijn bewering daarom als onwaar.