Trouwen in Israël? Als ‘vaderjood’ gaat dat niet zomaar

Van de honderdduizenden migranten uit de voormalige Sovjet-Unie zijn velen seculier of liberaal-joods. Geen van hen mag trouwen in Israël als ze niet de bekeringsprocedure doorlopen.

Een bruidsjurkkunstwerk van de Israëlische kunstenaar Motti Mizrahi in de oude stad van Jeruzalem tijdens de biënnale van Jeruzalem. Foto Abir Sultan / EPA

Ze was 21 en kwam net uit het Israëlische leger toen Jennifer Poliakov dacht: nu moet ik maar eens officieel joods worden.

Op haar negende was Poliakov, kind van een Joodse vader en een niet-Joodse moeder, vanuit Rusland naar Israël geëmigreerd. Dat haar vader Joods is, was voldoende voor Poliakov om Israëlisch staatsburger te mogen worden en in het leger te dienen. Maar volgens de religieus-joodse wetten is iemand alleen een echte jood als zijn of haar moeder dat is.

Een van de complicaties van haar status als ‘vader-Jood’ was dat Poliakov, nu 31, niet zou mogen trouwen in Israël. Een burgerlijk huwelijk bestaat niet in Israël; er is alleen een religieus huwelijk, gecoördineerd door ultra-orthodoxe joden. En de regels stipuleren dat Joden alleen met Joden mogen trouwen. De moslims en de christenen in Israël hebben hun eigen regels, maar ook zij mogen alleen trouwen binnen hun eigen groep.

Niet echt

„Ik werd er in mijn jeugd voortdurend aan herinnerd dat ik geen echte Jood was”, zegt Poliakov op de Universiteit van Tel Aviv, waar ze aan haar proefschrift werkt. Als tiener kreeg ze te horen dat ze een ‘vuile Rus’ was, of een ‘vuile christen’. Poliakov:

„Dat was nogal verwarrend. Als kind in de Sovjet-Unie wist ik niet eens wat het christendom was.”

Haar beslissing zich te laten bekeren, kwam voort uit de wens „te zijn zoals zij”, aldus Poliakov. „Bovendien wilde ik kunnen trouwen in mijn eigen land.” Het is mogelijk je tot het jodendom te bekeren op een andere manier dan de ultra-orthodoxe, bijvoorbeeld in de liberale of de conservatief-joodse gemeenschap. Maar alleen de ultra-orthodoxe wijze wordt officieel erkend.

Dus zat er voor de seculiere Poliakov niets anders op dan zich over te leveren aan de rabbijnen. Dit beviel haar bijzonder slecht. „Nu weet ik dat het allemaal onzin is”, zegt Poliakov. „Zo kreeg ik bij de procedure te horen dat ik niet goed genoeg ben omdat ik een vrouw ben. Ze voeden je met verhalen over de superioriteit van mannen. Bijvoorbeeld dat je lief moet zijn voor je man als hij thuiskomt, omdat hij het gezinsinkomen verzorgt. Het voelde alsof ik werd gegijzeld. Alsof ik in de Steentijd was beland.”

Verplichte procedure

En toen moest het ergste nog komen. Aan het eind van de bekeringsprocedure moest Poliakov deelnemen aan de mikveh, een religieus bad. Dit ritueel is op zichzelf al intimiderend, aldus Poliakov. „Ik zat in bad met uitsluitend een japon om mijn naakte lichaam, en boven me, aan de badrand, stonden drie mannelijke rabbijnen.”

In het geval van Poliakov kwamen de rabbijnen ook nog eens haar kleedkamer binnenwandelen toen ze naakt was. „Ze zeiden dat het een foutje was. Maar ik ben ervan overtuigd dat het een bewuste actie was. Er zijn namelijk procedures voor: zo moeten ze altijd eerst aankloppen en moet er altijd een andere vrouw aanwezig zijn om de deur open te doen. Maar ze kwamen gewoon binnen.”

Zoals Poliakov zijn er in Israël honderdduizenden migranten uit de voormalige Sovjet-Unie die Joods genoeg waren om te mogen verhuizen, maar officieel geen joden zijn. Velen van hen zijn seculier of bijvoorbeeld liberaal-joods. Geen van hen mag trouwen in Israël als ze niet de bekeringsprocedure doorlopen.

Door de staat erkend

Intussen is wel enig verzet op gang gekomen. Zo hebben nationaal-religieuze zionisten een eigen rabbijnse rechtbank opgericht, met een bijbehorende bekeringsprocedure. Maar hoewel dit een bedreiging vormt voor het ultra-orthodoxe monopolie op de bekering, verandert er voorlopig niets. Bovendien zouden seculiere joden op deze manier alsnog worden onderworpen aan een religieus proces waarmee ze geen affiniteit voelen.

Toen de 33-jarige Shay Fleishon drieënhalf jaar geleden verkering kreeg met Yanina Tsirina (31), wist hij dat trouwen in Israël niet kon. Tsirina is net als Poliakov een vader-Jood uit Rusland, en Fleishon stamt af van de familie van priesters die de erediensten hielden in de tweeduizend jaar geleden verwoeste Tweede Joodse Tempel. Zelfs al zou Tsirina zich bekeren, volgens de religieuze wetten mag een afstammeling van een priester niet trouwen met een bekeerlinge.

In hun woonkamer in Rishon LeZiyyon zegt Tsirina dat ze vanwege haar relatie met een ‘priester’ niet eens in aanmerking komt voor een officiële bekering. „Pas als ik Shay zou verlaten, hadden ze me toegelaten.”

Fleishon en Tsirina zijn getrouwd op Cyprus. Dat huwelijk wordt niet erkend door de religieuze autoriteiten, wel door de staat Israël. Toch is het koppel niet gelukkig met de situatie. Ook al voelt Tsirina zich op en top joods en bezoekt ze de liberaal-joodse synagoge, toch zullen ook haar kinderen niet als joods te boek staan. Fleishon: „En dus zullen zij weer gedoe hebben, als ze willen trouwen.”

 ‘Generation 1.5’

En zo zijn er nog veel meer regels en uitzonderingen: zo mag een ‘bastaardkind’ – buiten een huwelijk om verwekt – nooit trouwen; en zo zou Fleishon weer wél hebben mogen trouwen als, in zijn eigen woorden, zijn overgrootmoeder „een hoer” was geweest. Dat had de priesterlijke status van zijn familie opgeheven.

Ook los van het huwelijk kunnen niet-erkende joden tegen problemen aanlopen in Israël. Zowel Poliakov als Tsirina heeft in het Israëlische leger gediend. Als een van hen zou zijn gesneuveld tijdens hun diensttijd, zouden ze, als niet-joden, apart zijn begraven van omgekomen joodse soldaten. ,,Achter het hekje”, schetst Poliakov. ,,En het ergste is nog dat deze niet-erkende joden niet de laatste eer ontvangen van de legerchef, zoals joden die wel krijgen. Moet je eens voorstellen hoe de familie van zo’n omgekomen soldaat zich voelt.”

Poliakov is actief in ‘Generation 1.5’, een club van voormalige Russen in Israël. Veel leden van die organisatie ervaren hetzelfde probleem als zij.

„Ze zeggen: het is niet eerlijk. Ik ben Joods, het is mijn cultureel erfgoed, ik heb geleden onder het antisemitisme in Rusland… Wie ben jij om te zeggen dat ik niet goed genoeg ben?”

Voor Fleishon zou het een goede oplossing zijn als Israël een burgerlijk huwelijk zou invoeren. Maar hij beseft ook dat dit lastig is in de bestaande politieke constellatie: de regering-Netanyahu, waaraan de twee ultra-orthodoxe partijen deelnemen, kan bogen op een uiterst krappe meerderheid van 61 van de 120 Knessetzetels. Het lijkt uitgesloten dat de regering een maatregel doorvoert die op grote weerstand zou stuiten bij twee belangrijke coalitiepartners.

Trouwen voor het feestje

Een burgerlijk huwelijk is een stap vooruit, zegt ook Poliakov – maar het gaat haar nog niet ver genoeg. ,,Waarom kunnen we niet zeggen dat je joods genoeg bent als je in aanmerking komt om naar Israël te emigreren? Laten we dat gelijk trekken. Als je kunt emigreren en in het leger kunt dienen, moet je ook joods genoeg zijn om te trouwen.”

In feite, zegt de promovenda, zijn vrouwen ook nog eens extra de pineut. Het merendeel van de bekeerlingen is vrouw – voor een man is het immers minder erg dat hij niet joods is, omdat zijn kinderen wél joods zullen zijn als hij met een joodse trouwt. Al die vrouwen, zegt Poliakov, moeten zich vrijwillig onderwerpen aan de archaïsche wetten van een club bebaarde mannen.

,,En ik ben niet de enige die seksueel is lastiggevallen tijdens de procedure. Het hele proces brengt die mannen nu eenmaal in een machtspositie.”

Ooit wil Poliakov wel trouwen, maar een officieel huwelijk – dat mogelijk is, omdat ze uiteindelijk toch de bekeringsprocedure heeft voltooid – wil ze niet. „Dan krijg je bij een eventuele scheiding wéér te maken met het rabbinaat. En dan moet je bijvoorbeeld toestemming hebben van je echtgenoot om te mogen scheiden.” Ook een op Cyprus gesloten huwelijk moet overigens via het rabbinaat worden beëindigd.

Poliakov: ,,Als ik trouw, doe ik het alleen voor het feestje. Dan maar geen erkenning. Niemand gaat mij vertellen hoe ik mijn leven moet leiden.”