Poetin zette het slappe Westen schaakmat

Garry Kasparov

In een vlijmscherp betoog levert de Russische schaakgrootmeester en oppositiepoliticus felle kritiek op het westerse Ruslandbeleid. Het Westen is volgens hem laf en blind als het om de ware Poetin gaat.

Eigenlijk is het allemaal de schuld van de Amerikaanse president Barack Obama, schrijft Garry Kasparov in Het wordt winter. De vergeten lessen van de Koude Oorlog. Hij doelt daarbij niet op Obama als Koude Oorlogshitser, zoals hij in de Russische staatsmedia wordt afgeschilderd. Nee, Kasparov beschuldigt de Verenigde Staten, en in mindere mate de EU, ervan ten opzichte van Rusland een politiek van appeasement te voeren en niet op te komen voor de mensenrechten en de waarden van de liberale democratie, zoals dat in de Koude Oorlog wel gebeurde.

Sterker nog, de schaakgrootmeester en oppositiepoliticus, die sinds 2013 in Amerikaanse ballingschap leeft, beweert dat als Obama Rusland onmiddellijk na de annexatie van de Krim zware sancties had opgelegd en defensieve wapens aan Oekraïne had geleverd, het in de Donbass nooit tot een oorlog was gekomen en de MH17 niet was neergehaald. Maar in plaats van een soevereine Europese staat tegen Russische agressie te beschermen, heeft Obama Oekraïne genegeerd en Poetin zijn zin gegeven, waardoor deze nu steviger in het zadel zit dan ooit tevoren.

Gevaarlijke dictator

Volgens Kasparov is Poetin een gevaarlijke dictator en een agressieve pokerspeler, die zich van niets en niemand wat aantrekt. Hij hoeft daarbij niet per se te winnen, omdat hij dit, als het tot een serieuze krachtmeting met de NAVO komt, toch niet kan. Wel wil hij zijn tegenstanders vooral verzwakken, lees: de NAVO en de EU tegen elkaar uitspelen.

Poetin zou zich voor zijn politiek niet laten leiden door Ruslands nationale belangen, maar slechts door die van hemzelf en van de mannen die hem in het zadel houden. Daarom is hij genoodzaakt zijn macht alsmaar te versterken, door de oppositie te onderdrukken, de vrije media te knevelen, en met militair spierballenvertoon in het buitenland Russische patriotten en nationalisten voor zich te winnen.

Aan Poetins topscore in de opiniepeilingen – vorige week steunde 89,9 procent van de Russen hem nog op grond van zijn Syriëbombardementen – hecht Kasparov in dit verband geen betekenis. Om de eenvoudige reden dat in een politiestaat iedereen die door een opiniebureau wordt opgebeld in zijn antwoord rekening zal houden met mogelijke represailles.

Behalve felle kritiek op Poetin en het Westen bevat Het wordt winter een evenwichtige analyse van de vijfentwintig jaar die Rusland sinds de val van de Muur heeft doorstaan. In een van zijn belangrijkste hoofdstukken over die chaotische periode behandelt Kasparov het uiteenvallen van het Sovjetimperium, op 25 december 1991. Hierin laat hij zien dat de Sovjet-Unie op de dag van haar officiële ontbinding al geen lidstaten meer telde, omdat die allemaal al eerder de onafhankelijkheid hadden uitgeroepen.

Met betrekking tot die afbrokkeling uit Kasparov het vermoeden dat partijleider Gorbatsjov de coup van communistische haviken van 20 augustus 1991 tegen zijn hervormingsbewind zelf heeft georganiseerd om op die manier zijn tanende macht te kunnen herstellen.

Tijdens dat ontbindingsproces hielden de Verenigde Staten zich ook al op de vlakte. Vooral president Bush sr. maakte zich grote zorgen over de ineenstortende supermacht. In een poging het tij te keren gaf hij de Sovjet-Unie miljarden dollars aan leningen. Duitsland volgde met een hulppakket van 8 miljard dollar als onderdeel van het akkoord over de Duitse eenwording. Begin 1992 had het in totaal zelfs 45 miljard dollar aan Moskou overgemaakt. Het jaar daarop kwam de G7 met 43 miljard dollar aan hulpgeld en maakte de Wereldbank 610 miljoen dollar over voor het moderniseren van de Russische olie-industrie. En dan waren er nog de miljarden die Moskou in de jaren negentig kreeg voor de ontmanteling van de kernwapens van Oekraïne, Kazachstan en Wit-Rusland.

Mythes door Kremlin

Aan de hand van die cijfers ontkracht Kasparov de door Poetins propagandamachine verkondigde slachtoffer- en omsingelingsmythes. Volgens die mythes heeft het Westen Rusland na 1991 vernederd en is het uit op zijn ondergang. Terwijl je toch eerder zou kunnen stellen dat Rusland door Poetin zélf is vernederd, omdat hij er, ondanks alle olie- en gasmiljarden, niet in is geslaagd zijn land te moderniseren.

Ter versterking van zijn betoog haalt Kasparov Robert Paxtons De anatomie van het fascisme uit de kast. In dit standaardwerk wordt het fascisme onder meer neergezet als ‘het geloof dat de eigen groep geslachtofferd wordt, een gevoel dat elke daad tegen in- of externe vijanden rechtvaardigt, zonder wettelijke of morele grenzen.’ Opgeteld bij de persoonsverheerlijking van Poetin, het uitschakelen van de oppositie, de gelijkschakeling van de media, en het feit dat de meeste Russen de door het Kremlin gecreëerde mythes geloven, schetst Kasparov in dit bij vlagen ijzersterke boek aldus een geloofwaardig beeld van een onvoorspelbaar land met overduidelijke fascistische trekken.

Volgens hem is Poetin niet uit op een Derde Wereldoorlog, maar wel op een ontwrichting van het Westen, met als enige doel zelf te overleven. Niet voor niets roept Kasparov politici op te luisteren naar dissidenten, die als enigen de waarheid over Rusland vertellen; niet voor niets roept hij ons op om ons te verheffen uit onze zelfgenoegzaamheid en eindelijk eens daadkracht te tonen.