Hoe kom ik aan die rode baardhaar?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een vaak gestelde vraag. Vandaag: waarom hebben zoveel mannen rode baarden?

Roodbaardige, donkerharige NRC-collega. Foto Sasja van Diggelen

Voor de spiegel is het even zoeken, maar bij de juiste lichtinval wordt hij zichtbaar: een rosse haar in een verder donkere baard. Het is een eenling: alle andere haren in deze baard zijn gitzwart.

Er zijn veel niet-rode mannen met rode baardgroei. Officiële cijfers zijn er niet, maar 12 van 25 ondervraagde NRC-redacteuren (44%) zeggen wel eens rood aan te treffen in de baardstreek. De roodkleuring varieert van een enkele rode haar of rossige gloed tot een compleet rode baard. Tot die laatste categorie horen vooral blonde mannen.

Hoe kan dat? Waarom zijn er zoveel rode baarden?

Haarkleur wordt bepaald in de pigmentcellen (melanocyten) rond het haarzakje. Pigmentcellen kunnen twee soorten pigment maken: het zwarte eumelanine, en het rood-gele feomelanine. Feomelanine zit trouwens niet alleen in haar, maar geeft ook lippen, tepels, schaamlippen en eikels een rode zweem.

Niet-rode NRC-lezers met rode baarden

De verhouding tussen de twee pigmenten bepaalt of iemand rood, blond of donker is. Zwart of bruin haar zit bomvol eumaline, blond haar bevat een beetje van allebei en in rood haar zit vooral feomelanine.

Verschillende genen kunnen die melanine-verhouding beïnvloeden. De mutaties met het grootste effect zijn gevonden in het gen MC1R. Dat gen maakt een eiwit dat reageert op hormonen. Als het hormoon en het eiwit aan elkaar binden, wordt rood feomelanine omgezet in zwart eumelanine.

Roodharigen dragen mutaties die MC1R inactiveren. Bij Europeanen en Aziaten hebben genetici tot nu toe vijf roodmutaties ontdekt, waarvan er eentje afkomstig is van Neanderthalers. Doordat Neanderthalers en moderne mensen samen seks hadden, kwam dit gen in het menselijke genenpalet terecht (Molecular Biology and Evolution, 2014).

Rood hoofdhaar erft recessief over. Dat betekent dat alleen mensen met twee defecte kopieën rood hoofdhaar krijgen. De specifieke combinatie van mutaties kan misschien verklaren waarom er zo veel verschillende roodtinten zijn, van vuurrood tot roodblond.

Maar hoe zit het nu met die rode baarden?

De haarkleurliteratuur zwijgt. Ook Manfred Kayser, hoogleraar op het Erasmus MC en expert op het gebied van oog- en haarkleur, heeft het antwoord niet. „We weten het nog niet, niemand heeft onderzoek gedaan naar de genetica achter baardkleur”, laat hij vanuit Duitsland weten. De medische noodzaak ontbreekt om een groot genetisch baardonderzoek op te zetten.

Toch wil Jonathan Rees, hoogleraar dermatologie in Edinburgh en een van de genetici die in 1995 voor het eerst MC1R-mutaties bij roodharigen ontdekte, best speculeren over het rode baardenmysterie. „Mannen met rode baarden hebben vaker één defecte kopie MC1R”, schrijft hij in een e-mail.

Rees baseert die uitspraak op een onderzoekje dat hij 15 jaar geleden uitvoerde bij 141 niet-roodharige Ieren en Britten (Human Molecular Genetics, 2000). De mannen met één of twee mutaties in het MC1R-gen hadden vaker sproeten en rode baarden dan de mannen zonder mutaties.

Dit was een verkennende studie, te klein om van wetenschappelijk bewijs te spreken. Maar het is wel een aanwijzing dat MC1R ook een rol speelt bij het ontstaan van rosse baarden.

En ook dit is een anekdote, wetenschappelijk dus niets waard, maar het scenario dat Rees voorstelt lijkt in ieder geval van toepassing op een collega. De redacteur in kwestie is het type blond met af en toe een rode baardhaar. Zijn twee zoontjes hebben rood haar. Grote kans dat hij drager is van tenminste één MC1R-mutatie, anders had hij geen roodharige kinderen gekregen.

Baardhaar is buikhaar

Maar dit verklaart níet waarom het rood zich zo specifiek in de baard openbaart. Waarom hebben deze mannen-met-mutatie geen rode plukken op hun hoofd?

Anatomisch gezien is het baardhaar van mensen buikhaar en hoofdhaar rughaar. Zet een mens op vier poten, en het baardhaar zit aan de buikzijde, terwijl hoofdhaar aan de rugkant zit.

„Veel dieren hebben een lichtere vacht op hun buik dan op hun rug”, zegt Jonathan Rees. „Het molecuul Agouti speelt een rol bij het ontstaan van lichte buiken.”

Agouti is een klein eiwit dat MC1R uitschakelt en zo voor een roodgele kleur kan zorgen. Genetici uit Stanford ontdekten 25 jaar geleden dat er een andere vorm van agouti actief is op de muizenrug dan op de muizenbuik, wat het kleurverschil verklaart (PNAS, 1994).

Misschien gebeurt er hetzelfde in de mensenbaard. De rosse baard als befje, een stukje lichte pels rondom onze mond.

Heb je zelf een rode baard terwijl je haar blond of donker is? Stuur een foto naar Facebook of  naar @nrcwetenschap op Twitter.