Downton Abbey: historische soap gemaakt voor het nu

De serie over een adellijke familie en haar bedienden, begint vanavond aan het laatste seizoen. „Meer dan een zedenkomedie”, zeggen de makers.

In Downton Abbey zit vanavond een jachtscène. Lord Grantham en Lady Mary volgen te paard een vos. Nostalgisch plaatje? Nee, de discussie over de vossenjacht is in het Verenigd Koninkrijk weer in volle de gang. En voor de goede verstaander: niet de beperking, maar de uitbreiding ervan.

Zo is er meer in Downton dat verleden lijkt, maar heden is. Personeel woont misschien niet meer downstairs, maar bestaat nog altijd. Loop door de chique Londense wijk Mayfair, en je ziet de personal trainer arriveren, de hondenuitlater, de privéleraar, de privébankier, het busje van de stomerij, de delicatessenwinkel.  

Nergens anders in Europa groeit bovendien de kloof tussen arm en rijk zo hard als in het Verenigd Koninkrijk. Sociale mobiliteit is vrijwel stilgevallen. „De zilveren lepels zitten meer dan ooit vastgeklemd in de monden van diegenen die er mee zijn geboren”, zei vakbondsvrouw Frances O’Grady vorig jaar. „Nemen wij genoegen met een Downton Abbey-achtig land?”

De kritiek op Downton-schrijver Julian Fellowes was in eigen land dan ook dat hij de klassenmaatschappij verheerlijkt. „Wat we nooit zien zijn de verfomfaaide sloven die om half zes ’s ochtends in hun ijskoude zolderkamers opstaan; potten legen, kool sjouwen, kachels zwarten, kannen met kokend water tillen, in winterhanden die al ruw zijn van de soda. [...] Noch de conservatieve adellijken die aanzienlijk grover – in woorden en daden – waren”, schreef Guardian-commentator Polly Toynbee.

Nouveau riche
Maar uit het succes van Downton, een van de populairste Britse series van deze eeuw,  is juist een blijvende genegenheid en fascinatie voor die klassenmaatschappij af te lezen. Die zie je ook bij ‘gescripte’ realityshows als Made in Chelsea (over de nouveau riche) en The Only Way is Essex (over de working class). Of in The Casual Vacancy, een tragikomedie op de grens van arm en rijk door J.K. Rowling (Harry Potter).

Britten zijn bovendien traditioneler dan soms wordt gedacht, denkt Fellowes zelf. Op een persbijeenkomst in de zomer zei hij: „Er was een moment in de jaren negentig waarop Tony Blair en de media dat betwistten, en zeiden dat we onszelf moesten heruitvinden als een moderne, meer Amerikaanse samenleving. Ik denk niet dat dat ooit kon gebeuren. Misschien heeft Downton ons doen beseffen dat Blairs Cool Britannia een uitzondering was.”

Fellowes noemt het „een aanname” dat Downton Abbey „niet de weinig bevoorrechte situatie downstairs en de onverdiende privileges upstairs” laat zien. Mensen zouden dat denken omdat hij in de adelstand is verheven – hij zit als Lord Fellowes in het Hogerhuis voor de Conservatieven – en getrouwd  is met een hofdame.  „Maar we proberen niemand ervan te overtuigen dat het geweldig was, en dat we terug zouden moeten naar die situatie.”

Downton Abbey ziet er misschien uit als een traditioneel Brits kostuumdrama, waar iedereen rondloopt in korset, zegt Fellowes. „Maar de verhaalstructuur ligt dichterbij West Wing, ER of Mad Men.”  Daaraan dankt de serie volgens hem zijn succes.

Producer Gareth Neame: „Britse historische drama’s zijn bijna allemaal literaire bewerkingen van Jane Austen of Charles Dickens. Dan ben je gebonden aan de lineaire verhaallijn van een boek, zoals het vinden van een echtgenoot. Maar entertainment van nu is snel, met meerdere plots. Dat is hoe we tv-kijken. Downton combineert de herkenbare omgeving van het Engelse landhuis met een soap.”

Normale familie
Op de achtergrond spelen kwesties die toen relevant waren en nu nog steeds: moderne technologie (de ijskast!), vrouwenemancipatie, samenvoeging van ziekenhuizen of vossenjacht. De producent noemt een scène in de aflevering van vanavond waarin kokkin Mrs Padmore als postillon d’amour voor butler Carson en huishoudster Mrs Hughes fungeert. Een gevoelig onderwerp, seks tussen geliefden van middelbare leeftijd, wordt met humor behandeld. Neame over Fellowes: „Hij gaat naadloos van tragedie over in komedie en weer in drama, soms binnen één zin.”

Het hart van de serie is warm en liefdevol, zegt Naeme. „Maar schokken en verrassingen waren ook ontzettend belangrijk.” Zo kwam aan het einde van seizoen drie Matthew Crawley, de man met wiens komst alle problemen op het landgoed waren begonnen, om het leven. In seizoen vier werd kamenierster Anna verkracht. „Het helpt kijkers eraan herinneren dat dit niet slechts een zedenkomedie is.”

Dat nu het laatste seizoen is aangebroken, is van meet af aan duidelijk. „Het is afgelopen met jullie”, snauwt een afperser Lady Mary toe. In een andere scène bespreekt de graaf de inkrimping van het personeel met butler Carson. Wie heeft er nog een onderbutler in 1925? Hij schenkt al zelf zijn whisky in. Een van de huismeisjes heeft ontslag genomen – om in een winkel te gaan werken „U noch ik kan kunnen  de tijd tegenhouden”, verzucht de graaf.

Een naburig landgoed wordt verkocht.  De laatste klap voor veel Engelse landgoederen kwam in 1940 toen zij (opnieuw) werden gevorderd als ziekenhuis of kazerne. Zal de verhuiswagen ook op Downton Abbey voorrijden?

Het is dus een natuurlijk moment om te stoppen. Maar schrijver Julian Fellowes wilde de serie vooral ook op een hoogtepunt laten eindigen. „Bijna alles is deze personages al overkomen. Ik begrijp helemaal waarom aan het eind van Dynasty Fallon door buitenaardse wezens werd ontvoerd. Je bereikt een moment waarop je als schrijver denkt:wat kan ik anders doen?”