Stagiair Volkskrant weg na plagiaat

De Volkskrant stuurde een stagiair weg vanwege het overschrijven van stukken van andere media. Vijf vragen over de kwestie

Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Het was „een journalistieke doodzonde”, volgens Philippe Remarque. Gisteren maakte de hoofdredacteur van de Volkskrant bekend dat zijn krant een stagiair heeft weggestuurd die structureel andere media overschreef.

Geerlof de Mooij liep stage bij de Volkskrant sinds juni, waar hij in bijna vijf maanden iets meer dan zeventig artikelen schreef. Ongeveer eenderde daarvan bevat passages die zijn overgenomen van andere media, meldde Remarque. De laatste keer dat De Mooij als auteur van een stuk in de krant stond, was vorige week dinsdag. Eind vorige week kwam de krant het plagiaat op het spoor.

1 Wat is er overgeschreven?

In de stukken, ongeveer een twintigtal, zaten passages of citaten die eerder in een binnen– of buitenlandse titel hadden gestaan, zoals The Guardian, Vice, FD en NRC. Eind juli waren daarvoor de eerste signalen: hij nam toen enkele delen over uit een NRC-artikel over vliegtuigbouwer Fokker. Dat werd toen nog afgedaan als een beginnersfout, volgens Remarque. „We wezen hem erop dat hij een journalistieke doodzonde had begaan: eens en nooit weer. We hadden daarna alerter moeten zijn. Zijn ambitie ontspoorde onder onze ogen zonder dat wij het zagen.”

In „veruit het ernstigste” geval knipte en plakte De Mooij „een heel interview bij elkaar” met de Bosnische Kroaat Drazen Erdemovic. Delen ervan zijn terug te vinden in een boek over de Joegoslavische burgeroorlog (They would never hurt a fly van Slavenka Drakulic, uit 2005), de verklaringen die Erdemovic eerder gaf bij het Joegoslavië-Tribunaal en een toneelstuk (A patch of earth, 2005) dat werd gemaakt op basis van die verklaringen. De Mooij sprak in werkelijkheid zelf niet met Erdemovic – al stond bij het stuk wel dat het interview „telefonisch afgenomen” was.

De Volkskrant laat de stukken nog twee weken online staan, met waarschuwing dat de krant niet langer kan instaan voor het juiste gebruik van bronnen. Daarna worden de stukken offline gehaald. De Mooij, schrijft Remarque, heeft „veel spijt”.

2 Is er nog meer geplagieerd?

Als vwo-student won De Mooij in 2013 de Onderwijsprijs van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), die jaarlijks wordt toegekend aan de beste profielwerkstukken. Hij kreeg de prijs voor zijn werkstuk over de genocide in Bosnië-Herzegovina. Of er ook in dat werkstuk sprake is van plagiaat moet blijken. Woordvoerder Annemarie Zegers van de KNAW laat weten dat de verantwoordelijkheid voor „het schenden van de wetenschappelijke integriteit” bij de school ligt. Die moet de ingestuurde werkstukken controleren. De school heeft laten weten dat er destijds met speciale software gekeken is of er sprake is van plagiaat. „Ze gaan dat nu opnieuw doen.”

Een samenvatting van zijn profielwerkstuk verscheen in juli 2013 in nrc.next. Tussen september 2013 en september 2014 – het jaar voor zijn stage – schreef hij nog zeven opiniestukken (waarvan twee keer een ingezonden brief) voor de opiniepagina’s van nrc.next. Eén daarvan, een pleidooi om het WK judo in Rusland te boycotten, stond ook in NRC Handelsblad. Ook de Volkskrant en Trouw publiceerden enkele van zijn opiniestukken. Ook NRC laat de opiniebijdrages van De Mooij op authenticiteit controleren.

3 Lijkt dit op Perdiep Ramesar?

Het is de tweede keer binnen een jaar dat een grote Nederlandse krant een journalist wegstuurt om een vorm van journalistieke fraude. Begin november 2014 ontsloeg Trouw Perdiep Ramesar omdat in meerdere van zijn stukken mensen werden opgevoerd die niet waren te traceren. Onderzoek van een onafhankelijke commissie zorgde ervoor dat de krant 126 van zijn artikelen terugtrok, waaronder een geruchtmakende reportage over de ‘shariadriehoek’, een gedeelte van de Haagse Schilderswijk waar radicale moslims de dienst zouden uitmaken op straat. Ramesars stukken hadden wel beduidend meer maatschappelijke impact.

4 Plagiaat mag niet. Toch zie je dat kranten tekst van elkaar overnemen, zoals nieuws. Mag dat?

Op tekst berust auteursrecht, maar op nieuwsfeiten niet. Een krant mag volgens de auteurswet nieuwsfeiten gewoon overnemen, zonder bronvermelding. Tekst citeren mag alleen met bron en zolang het „proportioneel” is, zegt advocaat mediarecht Harmke Lankhorst van SOLV advocaten. „Een citaat mag alleen als een aanvulling, als ondersteuning van een verhaal.” Ook moet het citaat correct en in de juiste context worden gebruikt.

En dat gaat weleens mis. Deze week maakte rapper Lange Frans (Frans Frederiks) zich kwaad over een bericht op AD.nl. Die site had – aanvankelijk zonder correcte bronvermelding – geciteerd uit een artikel van NRC. Lange Frans belde boos op naar het AD en maakte daar een Youtubefilmpje van, dat online veel werd gedeeld. Hij vond dat zijn woorden door het AD uit hun verband waren gerukt en verdraaid. Hij zegt in het filmpje: „Wat jullie hebben gedaan is appeltje C appeltje V en geef die Lange Frans nog maar een veeg uit de pan.”

5 Is er een instantie die op plagiaat controleert?

Nee, in de journalistiek geldt zelfregulering. Er wordt niet actief gecontroleerd op plagiaat.

Wie zelf ontdekt dat zijn stukken zijn overgeschreven – of wordt geciteerd door een journalist die hij nooit gesproken heeft – kan wel iets doen. Je kunt naar de Raad voor de Journalistiek stappen. De Raad kan een oordeel geven: of er journalistiek zorgvuldig gehandeld is of niet. De Raad kan de krant (of de site, of omroep) vragen de conclusie te publiceren. Media doen dat „in de regel” ook, zegt de secretaris. Als ze de Raad tenminste erkennen, want een krant als De Telegraaf doet dat bijvoorbeeld niet.

De Raad kan dus oordelen – sancties opleggen (een schadevergoeding bijvoorbeeld) kan alleen een rechter.

Naar de rechter stappen gebeurt niet veel. Alleen al omdat de kosten van zo’n zaak meestal niet opwegen tegen een eventuele schadevergoeding.