NS heeft van niemand iets te vrezen

over het debacle met de hsl-trein Fyra.

1 Parlement De Kamer moet niet alleen blaffen, maar ook bijten

De Tweede Kamer dient haar controlerende taak kritischer in te vullen. Nu blaft het parlement, maar bijt het niet. De commissie beveelt aan dat er vertrouwelijke verslaggeving plaatsvindt, zodat achteraf, bijvoorbeeld bij parlementaire enquêtes, kan worden vastgesteld waarover de Kamer precies is geïnformeerd.

Volgens de commissie is de Kamer nu mede verantwoordelijk voor het niet tot stand komen van het beoogde vervoer over de HSL-Zuid.

Het kan zal toch geen toeval zijn dat alle bewindslieden in het Fyra-dossier de Kamer wel eens onjuist informeerden, misleidden of voor voldongen feiten plaatsten,in het Fyra-dossier van Tineke Netelenbos (PvdA) rond de eeuwwisseling rond de eeuwwisseling tot staatssecretaris Wilma Mansveld (PvdA). Zo liet Mansveld in 2012 de Kamer weten dat niemand de slechte prestaties had verwacht, terwijl op het ministerie daarvoor was gewaarschuwd. Later liet Mansveld de Kamer weten dat de Fyra-prestaties verbeterd waren, maar meldde niet dat NS voor elke trein een tweede trein als reserve achter de hand hield. Anders was de dienstregeling niet gegarandeerd.

2 Marktwerking Onderzoek opties voor marktwerking op het spoor

Het „vermarkten van de publieke sector” heeft weer eens tot ellende geleid, zei SP-voorman Roemer gisteravond tijdens het debat over het aftreden van Mansveld. Rutte zei daar later graag over te willen debatteren. Ondanks de openbare aanbesteding van zowel de hsl-concessie (de vergunning om op het spoor te rijden) als van de treinen zelf, was er van echte marktwerking geen sprake, constateert de commissie.

Voor de toekomst adviseert de commissie om vier scenario’s uit te werken voor marktwerking op het spoor. De vier opties: één private vervoersmaatschappij, meerdere private vervoerders, een vervoerder met sterkere publieke sturing dan nu het geval is, een zelfstandig bedrijf in handen van de staat (de huidige situatie).

Waarom heeft de commissie niet voor één scenario gekozen? Volgens commissievoorzitter Van Toorenburg zou het „aanmatigend” zijn als de commissie, na onderzoek naar één trein, met een alomvattende visie op marktwerking zou komen.

Wellicht speelde ook mee dat de commissieleden van SP en VVD niet tot een gezamenlijke keuze konden komen.

3 NS en de staat Baken rolverdeling spoorbedrijf en overheid duidelijk af

De „jaren durende, destructieve strijd” tussen staat en NS is volgens de commissie de belangrijkste oorzaak van het drama met de Fyra.

De commissie omschrijft de relatie van de staat met NS als „getroebleerd” en „tweeslachtig”. Enerzijds behandelt de overheid NS als een zelfstandig en commercieel bedrijf. Anderzijds moet NS voldoen aan allerlei wensen van kabinet en Kamer, en worden in de concessies verregaande prestatieafspraken vastgelegd. Enerzijds opereert NS grootschalig in het buitenland, anderzijds moet de verantwoordelijke bewindspersoon zich in de Kamer verantwoorden over ontbrekende wc’s in Sprinters.

NS stelt zich afwisselend op als commercieel of als staatsbedrijf, net hoe het uitkomt. De commissie: „NS ervaart de tucht van de markt noch de tucht van de staat.” Om het algemeen belang beter te dienen moet de positie van NS eenduidiger worden.

Ook aan staatszijde moeten de rollen duidelijker worden afgebakend en op elkaar worden afgestemd. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu botst als beleidsdepartement met de aandeelhouder, het ministerie van Financiën. De financiële belangen zijn voor de staat steeds doorslaggevend, constateert de commissie.

4 Veiligheid De inspectiedienst moet veel kritischer worden

Veiligheid? Daar gaat de Inspectie Leefomgeving en Transport helemaal niet over, liet inspecteur-generaal Jenny Thunnissen zich tijdens haar verhoor ontvallen. Voorzitter Van Toorenburg, gisteren: „We vielen van onze stoel.” De ILT, een dienst onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft haar rol als toelatende instantie „onaanvaardbaar minimalistisch ingevuld”, aldus de commissie. De inspectie vertrouwde te veel op de door treinfabrikant AnsaldoBreda betaalde keuringsinstantie Lloyd’s. Controle beperkte zich tot papier.

De ILT moet worden omgevormd tot een veel kritischer instantie, die andere partijen veel beter moet gaan toetsen. De inspectie moet „staan voor de veiligheid van het treinverkeer in Nederland”. Om dat te bereiken moet de opvolger van Mansveld zorgen voor een „beleids- en gedragsverandering” bij de ILT. Ook in Europees verband moet er meer aandacht komen voor de commerciële, en daardoor mogelijk minder kritische, relatie tussen fabrikant en keuringsinstantie. Belangenverstrengeling moet worden voorkomen.

Terwijl een inspecteur van haar dienst toegaf dat een van de trein afgevallen afdekplaat tot ontsporingen had kunnen leiden. Scheurvormingen, verbogen traptreden, sneeuw in de elektrische kasten: „Dan kun je ontsporingen krijgen met alle gevolgen van dien. Geen discussie daarover”, zei de inspecteur. De ILT had daar tijdens de certificering op moeten toetsen, aldus de commissie. Maar die had dat uitbesteed aan keuringsinstantie Lloyd’s. Toen een Fyra in januari 2013 een afdekrooster verloor, verordonneerde NS wel veiligheidsmaatregelen, maar voerde die niet allemaal uit. Treinen raasden daardoor twee dagen lang met maximumsnelheid over de hogesnelheidslijn, terwijl er ergens op of langs dat traject dat dekrooster rondslingerde. Onverantwoord, vindt de commissie.

Terwijl in België al was gebleken dat er problemen waren met de noodrem en de cruise control de trein harder laat rijden dan de bedoeling is. Met ontsporingen als reëel risico.

5 Opvolger Fyra Zorg alsnog voor een snelle trein naar België

De Fyra is mislukt, maar dat is geen reden om de hogesnelheidslijn als verloren te beschouwen. Het kabinet en de Tweede Kamer moeten er voor zorgen dat er alsnog een snelle en betaalbare treindienst tussen Amsterdam en België wordt gerealiseerd.

Dat de overheid na het stoppen van de Fyra de boodschap uitdroeg dat er een ‘volwaardig’ alternatief voor de reiziger was gecreëerd, „stoort de commissie in hoge mate”. Een volwaardig alternatief is er niet, zegt de enquêtecommissie.

De Thalys is duur en heeft een reserveringsplicht, de Beneluxtrein doet er te lang over. De binnenlandse opvolger op de hsl, de IC Direct tussen Amsterdam en Breda, is onbetrouwbaar.

Ook al loopt de hsl-concessie voor NS tot 2024, de overheid moet toch met NS en NMBS proberen om eerder meer treinen over de hsl te laten rijden. Want, zo zei Van Toorenburg gisteren, het is toch te gek dat je nu sneller én goedkoper naar Brussel kan met een bus dan met een trein.