Wordt Polen weer het enfant terrible van Europa?

Nu PiS heeft gewonnen zijn sommige Polen bang dat de relatie met Brussel weer verslechtert. Zijn die zorgen gegrond?

Oud-premier en PiS-leider Jaroslaw Kaczynski, vlak voordat hij zondag het stemhokje in stapte. Zijn partij haalde bij de verkiezingen in Polen een absolute meerderheid.

‘We gaan geen wraak nemen”, verklaarde Jaroslaw Kaczynski (66), leider van het conservatief-nationalistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS) zondag, na zijn verkiezingsoverwinning op de centrum-rechtse regering van premier Ewa Kopacz. „Er zal niet geschopt worden tegen hen die gevallen zijn, zelfs niet als dat door hun eigen schuld is.”

Vrijwel niemand in Warschau die het gelooft: het ‘zuiveren’ van cruciale posities bij de overheid, bij staatsbedrijven en de staatsmedia is traditie bij machtswisselingen in Polen. Progressieve Polen vrezen dat PiS nog veel verder wil gaan en het antiliberale, nationalistische model van de Hongaarse premier Viktor Orbán zal imiteren. „Op een dag zullen we een Boedapest in Warschau hebben”, verklaarde Kaczynski zelf in 2011, toen nog na een verkiezingsnederlaag.

Vier jaar later is de diepbehoudende katholieke voormalige premier nog steeds het hart van de partij, maar pronkt PiS ook met politici van de nieuwe generatie zoals kandidaat-premier Beata Szydlo (52) en president Andrzej Duda (43). Met dit soort moderne conservatieven hoeven Polen zich geen zorgen te maken, is de boodschap. Agata Bielik-Robson, een hoogleraar filosofie van linkse signatuur, doet dat toch. „We gaan terug naar een theocratie”, zegt het lid van de Poolse Academie voor Wetenschappen stellig. De vorige PiS-regeerperiode, tussen 2005 en 2007, was een sombere periode voor andersdenkenden. Net als toen zullen beschuldigingen van anti-Poolse en criminele complotten weer worden aangegrepen om een juridische heksenjacht te ontketenen op politieke tegenstanders, vrezen zij.

Revolte tegen de bestuurders

Of die angst gegrond is of niet: de uitslag van zondag is het resultaat van een revolte, denkt Bielik-Robson. Niet alleen tegen de verwaand ogende en door schandalen aangetaste bestuurders van regeringspartij Burgerplatform (PO), maar ook tegen de kosmopolitische fractie onder de dissidenten die het nieuwe Polen mede vormgaven: „Mensen als Adam Michnik [prominent intellectueel en hoofdredacteur van de krant Gazeta Wyborcza] worden absoluut veracht onder mijn studenten.”

Zij zien hen als onderdeel van de volgevreten bovenlaag en zichzelf als onderdeel van het ‘precariaat’, dat emigratie moet overwegen bij gebrek aan goede banen en carrièrevooruitzichten. De misnoegdheid blijkt ook uit het feit dat Pawel Kukiz, een populistische en nationalistische rockster, 9 procent van de stemmen kreeg. Kukiz gaat tekeer tegen de politieke klasse die van Polen – waar het bbp in acht jaar PO met bijna 25 procent gegroeid is – een „ruïne” zou hebben gemaakt.

Ook postcommunistisch links werd door de kiezer afgeserveerd. Het loodste Polen in 2004 de EU binnen, maar kon zich daarna niet ontdoen van oude associaties met het voormalige regime en nieuwere associaties met corruptie. De Poolse linkerzijde kan zich vanaf de grond heropbouwen, maar wel buiten het parlement.

Een belangrijke vraag die openblijft, is hoe constructief Polen zich zal blijven opstellen binnen de EU. Als premier bracht Kaczynski de betrekkingen met Brussel en Berlijn tot een dieptepunt met harde anti-Europese en anti-Duitse retoriek. Dat een politieke vijand, de voormalige PO-premier Donald Tusk, inmiddels voorzitter is van de Europese Raad, kan opnieuw voor conflict zorgen. Maar, bezweert een partij-ingewijde: de nieuwe regering zal willen vermijden opnieuw het enfant terrible van Europa te worden.

Ze zijn diplomatieker

De nieuwe gezichten van de partij zouden diplomatieker ingesteld zijn. Bovendien werden veel prioriteiten van PiS ook al gedeeld door het pro-Europees geachte PO. Ook die partij pleitte tégen ambitieuze klimaatdoelstellingen en vóór een permanente NAVO-basis in Polen, tegen de wil van Angela Merkel.

En op andere punten zal PiS de Europese lijn net stellig verdedigen. De Britse Conservatieven van David Cameron hoeven geen Poolse hulp te verwachten bij pogingen om hun land en sociale zekerheid af te schermen voor Oost-Europese migranten, ook al maken beide partijen in het Europees Parlement deel uit van de eurosceptische fractie van Europese Conservatieven en Hervormers (ECH).

Toch zijn er ook belangrijke verschillen tussen de oude en de nieuwe machthebbers. Anders dan het meer op het Westen gerichte PO wil PiS dat Midden-Europa opnieuw een hecht front gaat vormen bij onderhandelingen in Brussel. Het door Slowakije, Tsjechië en Hongarije gedeelde verzet tegen de komst van vluchtelingen biedt een uitgelezen kans, ook al heeft de regionale eensgezindheid de afgelopen jaren ernstige scheuren opgelopen, onder meer door het geflirt van voormalig gelijkgestemden, zoals Orbán, met de Russische president Poetin.

Het wantrouwen tegenover het Kremlin zit bij PiS nog dieper dan bij andere Poolse partijen en werd al voor de oorlog in Oekraïne versterkt door de dood van Kaczynski’s tweelingbroer Lech. Die kwam als president in 2010 om toen zijn vliegtuig – vol met andere Poolse prominenten – bij het Russische Smolensk in dichte mist neerstortte. In PiS-kringen circuleren hardnekkige theorieën over Russische verantwoordelijkheid voor de crash.

Een fors anti-Russische regering die de scheidslijnen binnen de EU op scherp wil stellen: het baart experts in internationale betrekkingen, zoals Judy Dempsey van het invloedrijke blog Strategic Europe, toch zorgen: „Dit kan alleen maar goed nieuws zijn voor de Russische president Vladimir Poetin.”