Mooi die beloftes, maar waar blijft de uitvoering?

Europese leiders werden het eens over stappen die een ramp op de Balkan moeten voorkomen. Wordt Europa de crisis de baas? Vier vragen.

1 Wat is er zondag op de Balkantop in Brussel afgesproken over vluchtelingen?

Er komt meer tijdelijke opvang, voedsel, gezondheidszorg en sanitair voor vluchtelingen. In totaal wordt de capaciteit „onmiddellijk” opgeschroefd naar 100.000 opvangplaatsen. Griekenland had 30.000 plekken toegezegd, maar weigerde zondag meer toe te zeggen. Uiteindelijk werd afgesproken dat vluchtelingenorganisatie UNHCR 20.000 extra plekken helpt zoeken in het land, onder meer bij gastgezinnen. In de westelijke Balkan komen nog eens 50.000 opvangplaatsen, eveneens onder leiding van de UNHCR. Deze week nog worden er bovendien 400 grensbewakers naar Slovenië gestuurd, waar de toestroom vorige week dramatische taferelen opleverde. Verder zijn er vooral afspraken gemaakt over betere coördinatie. Op de top aanwezige leiders gaan (hooggeplaatste) contactpersonen aanstellen – gisteravond bleek vrijwel iedereen dit al te hebben gedaan. Ze beloofden ook dat ze niet langer zonder voorafgaande waarschuwing vluchtelingen doorsturen naar buurlanden.

2 Waarom was de top nodig?

Tien dagen geleden was er ook al een top met alle EU-leiders, maar daarna bleek al snel dat de westelijke Balkan speciale aandacht verdient, aangezien de meeste vluchtelingen daardoorheen trekken. De nood is extra acuut doordat Hongarije de eigen grens heeft afgesloten en vluchtelingen daardoor nu via Kroatië en Slovenië naar het noorden van Europa trekken. Vooral het kleine Slovenië (2 miljoen inwoners) blijkt de toestroom volstrekt niet aan te kunnen. Op verzoek van Duitsland, de grootste ontvanger van vluchtelingen, besloot de voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, daarom een top te houden met direct betrokken landen. Niet-EU-landen als Servië en Macedonië schoven ook aan, net als Albanië. De Commissie sluit namelijk niet uit dat dit land binnenkort ook onderdeel wordt van de migratieroute.

Lees ook: EU-leiders ruziën over een oplossing

3 Is het genoeg?

Op dit moment is niets genoeg. „Europa piept en kraakt, maar dat komt omdat het vluchtelingenprobleem zo groot is”, zegt Adriaan Schout, Europa-deskundige van de Haagse denktank Clingendael. Schout is niet pessimistisch. „We hebben in de afgelopen drie maanden meer vooruitgang gezien bij de vluchtelingenaanpak dan in de voorbije dertig jaar.” Hetzelfde patroon, zegt hij, zag je bij de eurocrisis. Die leek ook hopeloos, maar uiteindelijk zetten lidstaten allerlei stappen, inclusief Europees bankentoezicht. Zo gaat het nu met de vluchtelingencrisis ook. Voor aanvang van de top schoven leiders elkaar volop schuld en verantwoordelijkheid toe, maar uiteindelijk was er overeenstemming over een 17-puntenplan van de Commissie. Schout vindt het opvallend hoeveel nadruk Brussel legt op de naleving daarvan, met reguliere updates. „De EU zit erbovenop.”

4 Wat doet de Commissie al?

Best veel. Het probleem is dat lidstaten veel toezeggen, maar nog te weinig doen. Onlangs werd afgesproken om 160.000 vluchtelingen eerlijker over EU-lidstaten te verdelen. De De eerste registratiecentra hiervoor (hotspots) zijn er al, maar het hervestigingsprogramma verloopt heel moeizaam. Volgens de laatste cijfers van de Commissie hebben tien EU-landen gemeld dat ze plek hebben voor in totaal 844 vluchtelingen (Duitsland, Frankrijk, Spanje, België, Portugal, Zweden, Finland, Ierland, Litouwen en Luxemburg). Daarvan zijn er tot nu minder dan 100 geherhuisvest. Bijkomend probleem is dat vluchtelingen huiverig zijn om zich te laten registreren, uit vrees dat ze dan niet naar het EU-land van keuze worden gestuurd. Juncker noemde dat zondag onacceptabel. „Geen registratie, geen rechten”, waarschuwde hij. De Commissie helpt landen ook financieel. Zo kreeg Griekenland maandag 5,9 miljoen euro. Tegelijkertijd is het wachten nog op 2,3 miljard euro die lidstaten hebben toegezegd voor een trits noodfondsen. Ook is het aantal toegezegde extra grensbewakers (743) nog niet gedekt.

Lees ook: Gestrand in een hel van honger tussen urine en poep