Column

Decemberiaans opmaken van geld is perverse prikkel

De dingen knappen er enorm van op als ze duurder worden. Dat is de belangrijkste geloofsregel van het New Public Management. Zo heeft de krant ontdekt dat er tegenwoordig meer overheidsgeld naar de wetenschap gaat. Tegelijk klagen wetenschappers over toenemend gebrek aan onderzoeksvrijheid. Wat raar, denkt de krant. Ze wijst nog eens op het heuglijke feit dat wetenschap toch echt meer geld is gaan kosten en concludeert dan verbaasd dat de klacht van wetenschappers op dat feit ‘botst’.

Hoe duurder hoe beter: de geloofsregel kent vele toepassingsvormen. Des te ruimer het budget van de ambtenaar, des te belangrijker de ambtenaar zelf. Des te omvangrijker de begroting, des te deftiger de dienst. Des te groter de geldstroom die je vertegenwoordigt, des te verstandiger je advies. Hoe hoger je salaris, hoe genialer jij.

Zolang ik Nederland beroepsmatig ken, en dat is alweer dertig jaar, moeten overheidsafdelingen daarom zorgen dat hun geld aan het eind van het jaar op is. Het is het beste bewijs dat ze excelleren. Is het geld niet op, dan krijgen ze volgend jaar minder en dan zijn ze dus kennelijk onbelangrijker geworden. Vandaar in december de paniekerige vraag aan aannemers en adviseurs om eerder te leveren, liefst nog tussen Kerst en Oudjaar, ‘want het geld moet op’. Aan de universiteiten, vertelde een Nederlandse topwetenschapper me ooit, wordt onderzoek om die reden soms alvast gepubliceerd voordat het af is.

Inderdaad, ik vertel u niets nieuws. Zo werkt het, omdat we dit zo hebben geregeld en omdat niemand van statuur toegeeft dat deze ambtelijke gang van zaken idioot is. U weet dit. Iedereen weet dit. Alleen journalisten en politici zijn in hun aandoenlijke onschuld iedere keer opnieuw geschokt als ze het horen.

De afgelopen tijd was er gedoe rondom het Haagse riool. Een anonieme instantie die ‘hogerhand’ heet, gaf ambtenaren van de Haagse afdeling Riolering en Waterbeheersing jarenlang opdracht het geld op te maken voor het eind van het jaar. Zoals hogerhand dat nu eenmaal doet. De ambtenaren hadden vervolgens gesjoemeld, want ze tekenden valse verklaringen voor werk dat door bouwbedrijven nog niet in december was uitgevoerd.

Dat laatste is niet netjes en dient te worden verworpen. Maar als de bouwbedrijven het werk alsnog uitvoerden in januari is zoiets nou ook weer geen halszaak. Beter het systeem op de korrel nemen dat dwingt tot het opmaken van geld in december dan verontwaardigd raken over degenen die zich zo laten dwingen. Had men gesjoemeld ‘om te voorkomen’ dat op het riool werd gekort? In de pers hadden alarmbellen moeten klinken na dit citaat. Het is een perverse prikkel op een presenteerblaadje.

Dat geldt ook voor het ‘opknippen van werk’. Nederland gonst immers van het opknippen van werk. Om de plicht tot Europese aanbesteding te omzeilen, worden grote projecten verdeeld in kleine projecten waarvoor lokale uitvoerders worden gezocht. Dat wordt nu opgevoerd als onbekend, schokkend fenomeen, maar tot nu toe was er openlijk discussie over. Ooit bedacht om nepotisme te voorkomen, leidt de Europese aanbestedingsregel in de praktijk tot verlies van vertrouwen en tot loszingen van de werkelijkheid. Vandaar het gewriemel om eronderuit te komen.

De arme aannemers van Nederland worden medeplichtig gemaakt door deze rare regels van het publieke management. Zij moeten overhaast leveren of werk in brokjes verdelen. Zij moeten administratiekosten opvoeren als manuren zonder te weten waarom. Dat kun je ze verwijten, maar je kunt je ook afvragen waarom de ambtelijke wereld zo werkt. ‘Wat hij deed hoorde bij de bedrijfscultuur', zei de advocaat van een verdachte ambtenaar vorige week verontschuldigend tegen het ANP. Had het ANP de voorgaande decennia opgelet, dan had het geweten dat dit gedrag hoort bij de nationale cultuur.

Politici en journalisten die graag geschokt willen zijn, stellen het decemberiaanse opmaken van geld op één lijn met de diefstal en omkoping waaraan sommige ambtenaren zich ook schuldig maken. Dat is onhandig. Ten eerste werkt het corruptie in de hand. Je kunt half Nederland beschuldigen van diefstal en oplichting, omdat werknemers hun afdeling willen redden en daartoe het systeem bespelen, maar zo maak je de werkende mens vooral murw. Voortaan neemt die de beschuldiging van diefstal met een korreltje zout.

Ten tweede repareer je systeemfouten niet door alleen afzonderlijke medewerkers te betichten van corruptie. Publiceren onderzoekers in december een onderzoek dat nog niet af is? Vraag je dan af waarom ze zo meer geld voor volgend onderzoek krijgen. En vraag je ook af waarom jij dus denkt dat de wetenschap er enorm op vooruit is gegaan.