Wordt het straatarme Kosovo snel lid van de EU?

Kosovo is een stap dichter bij het EU-lidmaatschap. In Straatsburg tekende het vandaag een associatieverdrag. Vier vragen.
Het tekenen van het stabilisatie- en associatieverdrag is voor het straatarme Kosovo een historische stap. Foto Visar Kryeziu/AP

De EU zegt uitbreidingsmoe te zijn, maar drukte vandaag wel weer een nieuw land nauwer aan de borst. Kosovo zette ‘s ochtends een eerste stap op weg naar lidmaatschap toen premier Isa Mustafa in Straatsburg een stabilisatie- en associatieakkoord tekende met de eurocommissaris voor uitbreiding, Johannes Hahn.

Dat is mede opmerkelijk, omdat Kosovo - dat zich in 2008 onafhankelijk verklaarde van Servië - niet als staat wordt erkend door de EU-landen Spanje, Griekenland, Cyprus, Roemenië en Slowakije. Die hebben daar allemaal zo hun eigen redenen voor. Spanje vreest in eigen land precedentwerking voor Baskische en Catalaanse nationalisten. Griekenland en Cyprus zijn beducht voor internationale erkenning van het door Turkije bezette Noord-Cyprus. En Roemenië en Slowakije vrezen dat hun Hongaarse minderheden worden aangemoedigd in het streven naar autonomie.

1. Hoe kan de EU een akkoord met Kosovo sluiten als dat land door vijf EU-lidstaten niet wordt erkend?

Hiervoor is een juridische truc toegepast. Sinds het Verdrag van Lissabon uit 2009 is de EU een rechtspersoon en kan het zelf dit soort akkoorden sluiten. De EU-landen hebben hiervoor in de Europese Raad wel toestemming gegeven, maar zijn zelf geen partij bij het verdrag en hoeven het akkoord daarom ook niet officieel goed te keuren. Zo worden de gevoeligheden in Spanje, Griekenland, Cyprus, Roemenië en Slowakije ontlopen.

2. Wat houdt dit akkoord met Kosovo in?

Het is vooral de bedoeling om de welvaart in het straatarme Kosovo te vergroten door de handel met de EU te bevorderen. Importtarieven op Kosovaarse producten zullen namelijk verdwijnen. Daarnaast legt het land zich vast op het garanderen van een onafhankelijke rechtsstaat, bestrijding van de corruptie en andere verbeteringen die het land dichter bij de EU moeten brengen.

3. Betekent dit ook dat Kosovo EU-lid wordt?

Om stabiliteit in de regio te bevorderen heeft de EU alle landen op de westelijke Balkan uitzicht op lidmaatschap gegeven. Zo worden met Servië waarschijnlijk in december toetredingsonderhandelingen begonnen, mede omdat het land de verhoudingen met Kosovo, dat het nog altijd niet erkent, heeft verbeterd.

Kosovo is nog ver van toetredingsgesprekken verwijderd. Het land met nog geen twee miljoen inwoners is nauwelijks een functionerende rechtsstaat te noemen. Kosovo kampt bovendien met een torenhoge werkloosheid van naar schatting 45 procent en eenderde van de bevolking leeft onder de armoedegrens. De EU is de grootste hulpdonor van Kosovo.

Het land mag nu een associatieakkoord tekenen omdat het de Servische minderheid onlangs meer autonomie heeft gegeven. „De Europese Commissie heeft zelf gezegd dat er de komende jaren geen landen tot de EU zullen toetreden. Bij Kosovo zal het nog veel langer duren voordat het land er klaar voor is”, zegt Oost-Europadeskundige Jan Marinus Wiersma van Instituut Clingendael.

4. Moeten we na het referendum over het EU-associatieakkoord met Oekraïne straks ook voor dit akoord met Kosovo naar de stembus?

Nee, want het akkoord is gesloten tussen Kosovo en de EU, en niet met de EU-landen. Daarom hoeft dit verdrag niet te worden geratificeerd in de nationale parlementen en komt het ook niet in aanmerking voor een referendum in Nederland. In het associatieverdrag met Oekraïne wordt geen EU-lidmaatschap in het vooruitzicht gesteld en bij Kosovo wel. Daardoor zou het logischer zou om over het akkoord met Kosovo een referendum te houden. Mocht Kosovo ooit op de nominatie staan om toe te treden dan moeten de nationale parlementen wel instemmen. Dan zou er in Nederland dus alsnog een referendum kunnen worden gehouden.