Je ouders zijn het systeem

(26) maakte Niet Meer Zonder Jou, een fotoproject over gebroken migrantengezinnen. „Tien jaar geleden werd er nog veel uitgehuwelijkt, eerwraak kwam voor, studeren was niet vanzelfsprekend.”

Ik hoop niet dat ik woedend overkwam, maar het vuur stond aan”, schrijft fotografe Cigdem Yuksel, kort na het interview. Cigdem – spreek je uit als Tjiedem – was tijdens het gesprek niet woedend, eerder pissig. De relatie tussen de tweede generatie arbeidsmigranten, haar ouders en hun kinderen – net als zij hier geboren – móet veranderen, zegt ze. Ze slaat met haar vuist op tafel. „Er moet meer met elkaar gepraat worden, er mogen geen deuren meer dicht worden gegooid.”

En sinds ze drie jaar geleden andere mensen leerde kennen die dat ook vonden, zoals actrice Nazmiye Oral en Meral Polat, doet ze zelf ook iets met die opgekropte gedachten. Samen met hen ontmoette ze ouders en kinderen van gebroken migrantengezinnen. Urenlang gingen ze met elkaar in gesprek, totdat moeders ogen natter werden, vader en kind begonnen te huilen. Als alle tranen waren gedroogd zette Yuksel de familie op de foto.

Zo kwam haar laatste fotoproject Niet Meer Zonder Jou tot stand. De foto’s hingen aan het begin van de zomer in posterformaat in Amsterdamse tramhokjes. Plannen voor foto-exposities staan in de steigers.

 

De 26-jarige Yuksel – lichte huid, donker haar en rode lippen – is geboren in IJmuiden en de oudste van vijf kinderen. Haar moeder werkte vroeger in een visfabriek, net als alle Turkse meisjes, die ook allemaal voor het gezin zorgden. Haar vader kwam als 23-jarige naar Nederland, om met haar moeder te trouwen. Hij werkte in de bouw en zit nu ziek thuis. „Sinds het moment dat hij in Nederland is, wil hij terug naar Turkije.”

Yuksel maakte een fotoproject over hem, tijdens haar master Journalistiek in Leiden. „Mijn moeder voedde ons niet typisch Turks op. We bakten pannenkoeken, prakten onze aardappels en lazen de Donald Duck, spraken thuis bijna alleen Nederlands. Hij kon nergens aansluiting mee vinden, hij werd heel passief, vroeg nooit hoe mijn dag was.”

Hoe kwam je erbij een fotoserie over hem te maken?

„Ik wilde portretten maken en experimenteren met licht, hij zat thuis op de bank, dus deed ik dat bij hem. Mijn vader verandert niet voor de camera, dat vond ik zo fascinerend. Ik volgde hem bijna iedere dag naar de moskee en het theehuis met vrienden en fotografeerde hem slapend op de bank. Hij leeft geïsoleerd, zegt bijna niets. Vroeger dacht ik: ben je dan niet nieuwsgierig?

„Nu zie ik dat hij heimwee heeft naar Turkije, zijn geboortegrond. Hij mist de geur van de aarde in het dorp dat hij verliet. Ik ben altijd al benieuwd geweest wat voor mensen mijn ouders zouden worden als ze echt tot bloei hadden kunnen komen.”

Wat denk je?

„Mijn moeder wilde eigenlijk studeren maar dat mocht niet. Op haar zestiende moest ze van haar vader stoppen met de huishoudschool, ze was niet meer leerplichtig. Ze ging in een fabriek werken waar ze vis moest snijden en schoonmaken – in de kou. Totdat ze kinderen kreeg en daarvoor moest zorgen. Als meisje gaf ze al haar ambities op. Anders was ze nu topadvocaat geweest, dat weet ik zeker.

„En mijn vader? Die was nooit naar Nederland gekomen. Die zou in Turkije zijn gebleven. Hij houdt ervan schapen en koeien te fokken. Hij wil in de aarde wroeten, dingen planten. Ik denk dat hij boer was geworden.”

Waarom is hij niet teruggegaan?

„Dan zou hij zijn vrouw en kinderen in de steek hebben gelaten. Niemand in de familie zou naar hem omkijken.”

Yuksel interviewde drie jaar geleden actrice Nazmiye Oral. Via haar ontmoette ze theatermaker Adelheid Roosen, die liet haar foto’s maken van een voorstelling. Roosen was tevreden over de foto’s en vroeg haar mee op theatertoer als fotograaf. Steeds als Yuksel over Roosen praat verdwijnt haar vurigheid. Vol bewondering: „Zij, zij,…” Ze kijkt omhoog, haar benen vooruit gestrekt. „Adelheid is als mens, als vrouw, als maker een van mijn grootste voorbeelden, ik put veel kracht uit haar.”

Actrice Nazmiye Oral was als kind bijna uitgehuwelijkt en ging tijdens de theatervoorstelling Niet Meer Zonder Jou hierover in gesprek met haar moeder. „We kwamen toen meteen met het idee een fotoproject te koppelen aan ditzelfde thema. We willen laten zien dat je kunt zijn wie je bent, zonder daarvoor je plek in de gemeenschap op te geven. Het gaat voornamelijk om mensen uit de islamitische gemeenschap, waar de sociale druk groot is en het collectief belangrijker is dan het individu.”

Om wat voor gezinnen gaat het?

„Voorbeeld: Een meisje met Turkse ouders wilde samenwonen met haar Nederlandse vriend. Haar vader gooide haar uit huis en ze mocht haar zusje niet meer zien. Ze is nu 42 en vertelde haar moeder hoe dat voor haar was. ‘Op een dag was ik wees omdat ik voor de liefde koos’, zei ze. Haar moeder begon te huilen, ze wist niet dat het haar zo veel pijn had gedaan. Mensen denken te veel voor elkaar, bepalen wat goed is voor een ander. Als ze dan in gesprek gaan en dichter bij elkaar komen zien ze pas wat dat betekent.”

Veel migranten kwamen in de jaren 60 en 70, je zou denken dat veel conflicten al zijn uitgevochten.

„Nog steeds lopen Turks-Nederlandse vrouwen een theaterzaal uit omdat de woorden vagina of seks worden genoemd. Seksualiteit in de moslimgemeenschap is nog taboe. Maar er is ook veel veranderd. Tien jaar terug werd er nog veel uitgehuwelijkt, eerwraak kwam voor, studeren was niet vanzelfsprekend. Nu is het belangrijk om te studeren en een goede baan te hebben. Mensen zijn welvarender en meer ontwikkeld.”

Wat is nou de kern van het probleem?

„Je ouders zijn niet echt je ouders maar ze vertegenwoordigen een systeem waarin eer belangrijk is, waar vrouwen kuis horen te zijn en waar de man zijn mannelijkheid moet bewijzen. En hun taak is ervoor te zorgen dat jij je aan de regels houdt. Wil je met je Nederlandse vriend samenwonen? Nee, past niet binnen de traditie. Je wordt uitgestoten. Iedereen wordt gevangen gehouden in dat systeem en de liefde vervaagt dan.

„Ik merk dat mijn moeder steeds meer een afkeer krijgt voor het systeem en het als sociale wurggreep ziet. Wat andere mensen denken wordt minder belangrijk voor haar. Ze heeft door hoe vervelend het is dat mensen zoveel over elkaar praten en roddelen. ”

Hoe ervaart de jongere generatie dat ‘systeem’?

„Vroeger was het: of voor jezelf kiezen, de deur achter je dichttrekken en je familie nooit meer zien. Of jezelf opgeven en doen wat je ouders willen – eigenlijk zoals onze ouders hebben gedaan. Maar voor de huidige generatie migrantenkinderen is het anders. We zijn mondiger, hoger opgeleid, en we weten wat we willen. We bepalen zelf in welke mate we Nederlandse en Turkse tradities overnemen. Mijn vader en moeder wilden niet dat ik uit huis ging, heb ik kort geleden toch gedaan. Toen mijn moeder boos werd zei ik: ‘Mam ik weiger de deur achter me dicht te gooien, je komt me maar helpen met verhuizen.’”