Autoritair of liberaal? Polen is verscheurd

De anti-Europese Kaczynski is terug. Wat de Polen daarvan vinden hangt af van waar ze wonen. Onze correspondent reisde dwars over de oeroude scheidslijn tussen liberaal en conservatief: een politieke road trip.

De Poolse parlementsverkiezingen betekenen een comeback voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Foto Adam Warzawa/EPA

Elke verkiezingsuitslag toont het opnieuw aan: Polen is niet één homogene natie. Op de electorale kaart kun je onderscheid maken tussen het noorden en westen, waar het verliezende centrum-rechtse Burgerplatform (PO) traditioneel domineert, maar ontgoochelde kiezers thuisbleven . En aan de andere kant het zuiden en oosten, waar het conservatief-nationalistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS) van oud-premier Jaroslaw Kaczynski altijd de sterkste is.

Een oude scheidslijn, gevormd tussen het einde van de achttiende eeuw en 1918, toen Polen opnieuw als staat op de landkaart verscheen. De westelijke regio’s werden als deel van Pruisen verder geïndustrialiseerd. Sommige delen werden pas na 1945 naar Polen overgeheveld. Nadat de Duitse bevolking over de grens was gedreven, leidde de instroom van mensen uit het oosten voor een meer ontworteld, liberaal en pro-Europees klimaat.

De vroegere Russische en Oostenrijkse territoria in het midden en zuidoosten ontwikkelden veel trager. Hier vond ook niet dezelfde bevolkingsruil plaats: lokale verbondenheid en traditionalisme zijn er nog steeds sterk. Een reis door het land toont dat deze scheidslijnen nog steeds actueel zijn, maar er zijn ook nieuwe breuklijnen ontstaan. Wat verwachten de bewoners van hun nieuwe regering?

Bydgoszcz

Zijn vader had voor hem een carrière als priester bedacht. Maar, zegt Sebastian Brusik, een blonde 25-jarige met Apple-horloge om de pols: „Mijn familie is een beetje gek.” Brusik studeerde biomedische wetenschappen en was bij de verkiezingen kandidaat voor Nowoczesna (Modern). Een nieuwbakken partij die pleit voor een nette scheiding tussen kerk en staat, ethische tolerantie en vooral: onversneden kapitalisme.

Na acht jaar onder het Burgerplatform is de economische vooruitgang onmiskenbaar. De economie groeide elk jaar gemiddeld meer dan 3 procent. Dat kun je ook hier in provinciestad Bydgoszcz niet over het hoofd zien. De veelkleurige gevels van de oude marktplaats zijn netjes gerenoveerd. Het bouwvallige straatje om de hoek werd herschapen tot horecaparadijs met chique bakkerijen en restaurants. Genereuze Europese subsidies moeten van Bydgoszcz zelfs een toeristenbestemming maken: de stad heeft al een ‘Exploseum’ in een oude explosievenfabriek.

De Poolse parlementsverkiezingen betekenen een comeback voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Foto Adam Warzawa/EPA

Met de nieuwe welstand kwam ook een meer tolerante kijk, zegt Brusik: zijn partij vindt dat homo’s op zijn minst een geregistreerd partnerschap moeten kunnen sluiten en dat Polen het aankan om wat vluchtelingen op te nemen. Hun kritiek op de vertrekkende regering: „Wij willen dat het allemaal nog veel sneller gaat.”

Nowoczesna haalde gisteren acht procent, maar een ander Polen won de verkiezingen. PiS is opnieuw de populairste partij van het land, nadat het in de regeerperiode tussen 2005 en 2007 gematigde Polen tegen zich in het harnas joeg. Voor die groep staat PiS sindsdien voor katholiek aartsconservatisme en paranoïde, autoritaire politiek.

Nowa Wies Wielka

PiS-stemmer Damian Walczak ligt er niet wakker van. „Ja, Kaczynski is te excentriek om Polen te vertegenwoordigen”, zegt de dertiger met paardenstaart in zijn verzekeringskantoortje in Nowa Wies Wielka: een typisch Pools lintbouwgehucht met blokvormige communistische huizen, aan de rand van Bydgoszcz. Maar de omstreden oud-premier – die bij zijn aantreden in 2005 bankpas noch rijbewijs had en inwoonde bij zijn moeder met een stel katten – heeft het stokje overgedragen, weet hij.

In Poolse media woedt weliswaar de discussie of Beata Szydlo (52), de kandidaat-premier die PiS naar voren schoof, niet gewoon een marionet is van haar leider. Maar Walczak zapt liever voorbij aan politieke berichtgeving.

Net als de jonge Brusik uit Bydgoszcz wil hij dat het nog sneller gaat in Polen, maar niet op de huidige manier. Het glanzende stadscentrum van Bydgoszcz is een mooi voorbeeld van wat er mis is, volgens hem:

„Alles is verkrijgbaar, maar ik kan het niet kopen.”

Ook winkelbediende Renata geeft toe dat het steeds beter gaat met haar land, „maar niet zo goed als Lech Walesa [oud-leider van de anticommunistische vakbond Solidariteit en oud-president] beloofd had”. Haar voorkeur ging uit naar de rechtse rockster-politicus Pawel Kukiz, die volgens exitpolls 9 procent van de stemmen haalde. Zijn anti-systeempartij speelde, net als PiS, in op de frustratie van het ‘precariaat’: de voornamelijk jonge Polen die slechts kunnen kiezen tussen emigratie naar West-Europa en ‘rommelbaantjes’ met een laag loon en amper werkzekerheid. Je treft ze aan onder hoog- en laagopgeleiden, in steden en in dorpen in het hele land: hun onvrede overstijgt de klassieke tweedeling tussen de grote politieke kampen in Polen.

Kukiz en zijn ruziënde, inderhaast samengeraapte partij, zijn niet perfect, zegt Renata: „Maar hij kan tenminste zingen. En hij is geen baantjesjager zoals de anderen.”

Lodz

Op de gloednieuwe, gave snelweg naar Lodz, de derde stad van het land en een bolwerk van het Burgerplatform midden in PiS-territorium, kun je ze niet missen: grote Duitse auto’s die voorbijrazen met Duitse snelheden, ongeduldig knipperend met de lichten. Ergerlijk kunnen ze wel zijn, die nieuwe Poolse rijken. Voor veel Polen zit het nog dieper, zegt de filmhistorica Natasza Korczarowska, die haar samenleving via het witte doek bestudeert.

„Zij haten al wie zijn succes etaleert.”

We praten in haar kantoor bij de gerenommeerde filmschool, waar regisseurs als Roman Polanski en Krzysztof Kieslowski afstudeerden. Vanuit de nieuwbouw met veel glas en natuursteen kijk je uit op grauwe gevels met gaten in het pleisterwerk. De voormalige textielstad Lodz, ‘het Manchester van Polen’, vervelt tot hippe cultuurmetropool, maar dat gaat niet in één dag.

Zolang de huidige welvaartsverdeling bestaat, zal één Pools genre alvast populair blijven, zegt Korczarowska: films waarin ambitie wordt geassocieerd met immoraliteit en ongeluk. Zoals het recente Yuma, waarin een groepje jongeren, hunkerend naar de mogelijkheden van het Westen, afdaalt in grenscriminaliteit. „Het laat mensen makkelijker berusten in een nederig leven”, zegt ze.

Of je kunt terugslaan in het stemhokje, door te kiezen voor rechtse politici die Polen weer ‘van de knieën zullen krijgen’. Een sentiment dat ook sterk zit in de vele films die het lot romantiseren van een land dat steeds weer uit elkaar werd gerukt door vreemde mogendheden.

Godziszow

De verschillen tussen het westen en oosten van Polen zijn niet onmiddellijk met het blote oog te zien. Door het nu eens vlakke, dan weer golvende Poolse landschap, zie je dezelfde rechthoekige communistische woonblokken, afgewisseld met nieuwe tegenhangers in wildere stijlen. Bijna steeds van een keurige nieuwe laag verf voorzien.

Dat komt door de mensen die in het buitenland werken en het geld hier weer investeren, zegt burgemeester Jozef Zbytniewski van het zuidoostelijke dorpje Godziszow. Maar ook doordat in deze streek nog steeds generaties gezinnen samenleven en samen kosten dragen. „We houden hier vast aan het familiemodel en aan patriottische waarden”, zegt hij in zijn kantoor, waar een muurtapijt hangt met een Poolse adelaar en een Johannes Paulus II-buste. In PiS-taal betekent dat: tegen homorechten, abortus en immigratie uit niet-christelijke landen. Op een campagnemeeting even ten noorden van Warschau praat partijleider Kaczynski die dag over migranten die „parasieten” naar Europa brengen en een geheim akkoord om Polen met „honderdduizend moslims” op te zadelen.

Nu nog geen migranten in Godziszow, maar enkel blanke Polen. Die gaan op verkiezingsdag samen vanuit de kerk, die uittorent boven het dorp op een besneeuwde heuvel, naar het stemlokaal. De priester wijst hen op hun plicht om te stemmen, zegt de burgemeester, maar niet op welke partij. Zou het waar zijn? Op hetzelfde moment is in provinciehoofdstad Lublin heibel ontstaan over een priester die openlijk voor PiS preekt.

Stemmen in Warschau. Foto Czarek Sokolowski/AP

Het lijkt overbodig in Godziszow: 94 procent stemde hier bij de presidentsverkiezingen van mei op PiS-kandidaat Andrzej Duda. En nergens stemden in het referendum van 2003 zo veel mensen tegen EU-toetreding als hier: 88 procent. Angst voor het opleggen van tolerantere abortuswetgeving en homorechten en het voortbestaan van de landbouw, waren belangrijke thema’s.

„Is dat Poolse knoflook?”, vraagt een bejaarde vrouw in de supermarkt. Ja, dit is een „patriottische en traditionele” gemeenschap, zegt verkoopster Agnieszka Turkowska. Daarvan getuigt ook de stapel religieuze kaarsen bij de ingang. Maar dat betekent niet dat mensen onkritisch zijn over PiS. De sfeer blijkt niet zo anders dan in het westen: anti-politiek. Zoals een bejaarde man zegt:

„Bezem erin, van hier tot Warschau.”