De vrouw die Starbucks alsnog veel belasting laat betalen

Deense politica laat Starbucks en Fiat alsnog veel belasting betalen.

Margrethe Vestager geldt als een van de succesvolste politici van haar generatie. Foto Jock Fistick / Bloomberg

Eurocommissaris Margrethe Vestager (Mededinging) kijkt in haar werkkamer uit op een levensgrote middelvinger. Ze kreeg het beeldje van een boze bouwvakker, toen ze als minister van Economische Zaken besloot de genereuze sociale voorzieningen in Denemarken terug te schroeven. Nu staat het pontificaal op haar bureau, als aansporing om lastige politieke keuzes te blijven maken, desnoods tegen de stroom in.

Veel aansporing heeft de 47-jarige Vestager niet nodig. Kort na haar aantreden als Eurocommissaris kondigde ze onderzoeken aan naar de dominante marktpositie van grote bedrijven als het Amerikaanse Google en het Russische staatsgasbedrijf Gazprom. Nederland en Luxemburg moesten het deze week ontgelden, omdat zij Starbucks en Fiat Chrysler hielpen met het ontwijken van belasting. Amazon en Apple liggen in soortgelijke zaken op de Europese pijnbank.

Deze week legde Vestager ook 116 miljoen euro boete op aan acht leveranciers van computeronderdelen, wegens kartelvorming. Ze hoeft niet per se vrienden te zijn met iedereen, herhaalt ze graag in interviews. Een politicus kan nooit iedereen blij maken. Sterker nog: zou dat ook niet moeten willen. „Het is beter om te proberen het juiste te doen en dan de discussie die daarop volgt aan te gaan”, zei ze eerder dit jaar tegen de Wall Street Journal.

Verwijt van ‘politieke’ wraak

Mededinging is altijd een dankbare portefeuille binnen de Europese Commissie, omdat er ook echte beslissingsbevoegdheid bij hoort, iets waarvan de meeste andere eurocommissarissen alleen maar kunnen dromen. En anders dan haar voorganger, de Spanjaard Joaquin Almunia, wil Vestager daar veel gebruik van maken. Almunia dacht lang na over zaken, stelde beslissingen uit en deed sinds 2010 drie mislukte pogingen om met Google een deal te sluiten. Vestager ondernam al na zes maanden stappen tegen de internetgigant.

Hetzelfde overkwam Gazprom: dat het energiebedrijf Oost-Europese lidstaten van de EU door middel van langlopende wurgcontracten minder waar voor hun geld geeft dan West-Europese lidstaten, is al jaren bekend. Toen Almunia een zet wilde doen, brak de Oekraïne-oorlog uit. Het verwijt van politieke ‘wraak’ lag op de loer. Maar Vestager kwam vrijwel meteen in actie. Tegen Gazprom heeft ze helemaal niets, zei ze, wel tegen „bepaalde praktijken”. Oftewel: fout is fout.

Haar voortvarendheid is deels eigenbelang. Almunia en diens voorganger Neelie Kroes bevonden zich al in de herfst van hun politieke carrière toen ze eurocommissaris werden. De relatief jonge Vestager moet na haar Brusselse episode nog verder in eigen land en met concrete resultaten op zak gaat dat gemakkelijker. Maar volgens mensen die haar kennen is zij een vrouw met sterke morele drijfveren. Ze bezigt het woord ‘fairness’ veelvuldig. Die obsessie met rechtvaardigheid komt niet uit de lucht vallen. Haar ouders zijn Lutherse pastors en hebben haar niet alleen religieus, maar ook politiek gevormd.

Op jonge leeftijd al sloot Vestager zich aan bij Radikale Venstre (Radicaal Links), een partij die morele standaarden hoog in het vandaal heeft en anders dan de naam doet vermoeden een sterke centrum-liberale traditie kent, vergelijkbaar met D66. Haar ouders zijn actieve leden van de partij, de betovergrootvader van Vestager was een van de oprichters.

Imago zorgvuldig geconstrueerd

Vestager is een verwoede twitteraarster, niet alleen over wat haar professioneel bezighoudt, maar ook persoonlijk. Geregeld laat ze zien wat ze zoal heeft gekookt of gebakken, bij een oproep om de honger in de wereld te bestrijden zat een foto van haar met lege borden gevulde vaatwasser. En ze is gek op breien, soms ook tijdens vergaderingen. Vestager - getrouwd, drie dochters - breit vooral olifantjes, die ze te koop aanbiedt voor liefdadigheidsacties.

Achter die moederlijke schijn gaat een sterke, zelfbewuste vrouw schuil, die weliswaar veel deelt op Twitter, maar weinig onthult, haar publieke imago zorgvuldig construeert en scherp uit de hoek kan komen. Niet voor niets werd ze uitvoerig bestudeerd door de actrice die Birgitte Nyborg speelt, de premier uit de Deense tv-serie Borgen, met wie Vestager zich naar eigen zeggen zeer verwant voelt.

Vestager geldt als een van de meest populaire en succesvolle politici van haar generatie. Ze wordt ook wel ‘Margrethe de Derde’ genoemd – een knipoog naar de Deense koningin Margrethe de Tweede. Op haar 29ste was ze minister van Onderwijs en Kerkelijke Zaken, de jongste vrouwelijke minister ooit in Denemarken. Later, toen ze de economie onder haar hoede kreeg, was ze tevens vice-premier. Soms invloedrijker dan de premier zelf: tijdens coalitieonderhandelingen in 2011 won het economische programma van Radikale Venstre het pleit, hoewel regeringspartner Socialdemokraterne de (aanzienlijk) grotere partij was.

Dat ze van aanpakken houdt, bleek ook toen ze na haar komst naar Brussel besloot dat ze zich aan álle medewerkers in haar organisatie persoonlijk zou voorstellen. Daartoe werden massabijeenkomsten georganiseerd waarop haar ook vragen mochten worden gesteld. Het was nooit eerder vertoond in de mededingingsautoriteit én het maakte haar meteen ongekend populair.