Column

Waar is jouw winst op gebaseerd?

Ik weet niet meer wanneer ik precies de conclusie trok, of het tijdens mijn studie was of in mijn eerste jaren als journalist, maar hij staat wat mij betreft nog steeds als een huis: winst is een mening, geen feit. Bedrijven trekken niet simpelweg hun kosten af van de omzet, nee, ze managen boekhoudkundig de winst. Post ‘goodwill’ hier, post ‘afschrijving’ daar. Het mag hoor (tot op zekere hoogte uiteraard), maar bij elke jaarrekening vroeg ik me af: wat zien we hier precies?

Dat managen doen bedrijven om allerlei redenen – om jaar op jaar een fijne winststijging te laten zien bijvoorbeeld. Daar houden beleggers van. Of om een winststijging in latere jaren waarschijnlijker te maken. Een nieuwe topman treedt bijvoorbeeld nogal eens aan vlak voor een winstdaling (onuitgesproken boodschap: die is de schuld van de voorganger). De stijging die daarna volgt, ligt aan hemzelf uiteraard.

Winst is een mening – daar moest ik aan denken toen ik het strenge persbericht van de Europese Commissie las over de afspraak tussen Starbucks en onze Belastingdienst. Volgens de Europese Commissie heeft Nederland Starbucks staatssteun gegeven door de Amerikaanse koffiewinkel te weinig belasting te laten betalen. Kern van de argumentatie: Starbucks mocht wel erg creatief boekhouden van onze fiscus. En dat geeft het een oneerlijk concurrentievoordeel ten opzichte van kleinere bedrijven die wel belast worden op hun echte winst.

Starbucks mocht de winst drukken door kosten op te voeren die „de economische realiteit niet weerspiegelen”, aldus de Commissie. Zo betaalde de Starbucks-vestiging in Nederland hoge royalty’s aan een Brits bedrijf van Starbucks. Royalty’s die Starbucks niet vraagt aan onafhankelijke branders die van dezelfde unieke koffiekennis van Starbucks gebruikmaken, aldus de Commissie. Ook betaalde de Nederlandse BV van Starbucks volgens de Commissie wel erg hoge prijzen voor koffiebonen die het kocht van een Zwitserse vestiging van Starbucks.

Het gevolg: Starbucks behaalde nauwelijks winst in Nederland, en hoefde weinig belasting te betalen. Te weinig volgens de Commissie: Nederland moet 20 tot 30 miljoen euro aan niet geïnde belasting alsnog ophalen bij Starbucks.

Het is een schitterende principezaak die nog lang niet beslecht is, want Starbucks en de Belastingdienst gaan er niet in mee. Starbucks ziet grote fouten in de lezing van de Commissie. VVD-staatssecretaris Eric Wiebes is verbaasd; de gebruikte methode leidt er juist toe „dat binnen het Starbucks-concern dezelfde prijzen worden gehanteerd als tussen onafhankelijke partijen”.

Hoe de zaak ook afloopt, hier begint een nieuwe werkelijkheid. Multinationals worden van alle kanten gedwongen weer onderdeel te worden van de echte wereld. De rijkste landen ter wereld schaarden zich al achter een doeltreffend plan van de OESO om belastingontwijking aan te pakken. Laat grote bedrijven per land rapporteren hoeveel omzet en winst ze maken, afgezet tegen het aantal mensen dat ze in dienst hebben en de hoeveelheid belasting die ze per land betalen. Dan wordt het geschuif met winsten over de wereld om voordeeltjes te halen direct zichtbaar.

Winst is ook maar een mening. Dat zal best. Maar als die mening de economische realiteit in het geheel niet meer weerspiegelt – als in het ene land alle omzet wordt behaald en in het andere land alle belasting wordt betaald (die ook nog eens opvallend laag is) – dan volgt bij transparantie over die mening een boeiend gesprek met de samenleving. Over of de behaalde winst en de betaalde belasting rechtdoen aan de werkelijkheid. Die publieke verantwoording lijkt mij uitstekend.