Synode over Gezin verandert niets aan leer van kerk

Geen wijzigingen van de doctrine over homohuwelijk of echtscheiding. Toon verandert wel.

Paus Franciscus vandaag. Foto Ettore Ferrari / EPA

Met een oproep om “geen veroordelingen uit te delen” en “niet onze hoofden in het zand te stoppen” heeft paus Franciscus vanavond de Synode over het Gezin in Rome afgesloten. Het slotdocument, na drie weken vergaderen, verandert niets aan de officiële leer van de kerk. De ongeveer 270 deelnemende bisschoppen konden het daar niet over eens worden. Maar de paus zei in zijn slotboodschap wel dat de kerk beter oog moet hebben voor de realiteiten van de moderne tijd en de feiten onder ogen moet zien.

Wie gehoopt had op een wijzigingen van de doctrine over homohuwelijk, ongetrouwd samenwonen of echtscheiding, komt bedrogen uit. Het was ook niet de bedoeling om alle problemen rondom het gezin op te lossen, zei paus Franciscus. Het gezin gebaseerd op een onverbrekelijk huwelijk tussen man en vrouw, blijft voor de katholieke kerk centraal staan in het geloof. Maar, zei de paus, we moeten onderkennen dat de realiteit niet overal hetzelfde is.

“Wat voor een bisschop op het ene continent normaal is, wordt als vreemd en bijna schandalig beschouwd door een bisschop op het andere; wat als de schending van recht wordt beschouwd in de ene samenleving is een duidelijke en onschendbare regel in een andere; voor de een gewetensvrijheid is, is voor andere simpelweg verwarring. In werkelijkheid zijn culturen verschillend, en ieder algemeen beginsel moet worden geïncultureerd om gerespecteerd en toegepast te worden. De eerste taak van de kerk is niet om veroordelingen of anathema’s uit te delen, maar om Gods genade te verkondigen, om op te roepen tot bekering.”

Hebben de bisschoppen besloten dat er niets verandert?

Het slotdocument is geen besluit. Het is een reeks overwegingen op basis waarvan de paus zijn standpunt zal bepalen. Dat gebeurt waarschijnlijk volgend voorjaar.

Maar de behoudende groep zal zeggen dat er inderdaad niets verandert. De doctrine staat niet ter discussie, zo is keer op keer herhaald. De kerk blijft officieel tegen het homohuwelijk, tegen ongetrouwd samenwonen, en tegen de communie voor gescheiden mensen, de drie thema’s waar het meest op is gelet.

Maar de meer veranderingsgezinde groep zal erop wijzen dat de toon van de kerk wel degelijk verandert. De nadruk ligt meer op luisteren dan op voorschrijven. Lokale bisschoppen krijgen nadrukkelijk ruimte om zelf een aantal zaken in te vullen. Dat is bijvoorbeeld ten aanzien voor de communie voor mensen die een echtscheiding achter de rug hebben, in de meeste Europese landen al de praktijk. De Belgische bisschop Lucas van Looy, uit Gent, ziet deze uitkomst als een teken dat er een einde komt aan een kerk die steeds maar weer oordeelt over mensen.

Blijkt Franciscus behoudender dan aanvankelijk leek?

Franciscus is in ieder geval niet van plan minder behoudende regels van bovenaf op te leggen. Tegelijkertijd heeft hij de afgelopen dagen onderstreept dat de katholieke kerk niet bang moet zijn om te veranderen en blijft hij accenten zetten die haaks staan op de hiërarchische manier van denken van zijn voorgangers.

In zijn preek vrijdagmorgen riep de paus expliciet op tot verandering.

De tijden veranderen en wij als christenen moeten voortdurend veranderen. We moeten veranderen terwijl we vast blijven houden aan ons geloof in Jesus Christus, aan de waarheid van het Evangelie, maar we moeten onze houding voortdurend aanpassen in overeenstemming met de tekenen des tijds.

In een toespraak op zaterdag 17 oktober benadrukte hij dat de kerkbestuurders eerst moeten luisteren naar de gelovigen, dan naar elkaar, en dan pas naar de paus. Hij onderstreepte het belang van collegiale besluitvorming en herhaalde een eerdere uitspraak:

Het is niet aan te bevelen dat de paus de plaats inneemt van lokale bisschoppen bij het oordelen over iedere zaak die in hun gebied opkomt. In dat opzicht ben ik me bewust van de noodzaak van een verstandige ‘decentralisatie’.

Donderdag 22 oktober zette hij een nieuwe stap in de hervorming van de curie, het bureaucratische apparaat van het Vaticaan. Drie organisaties die zich op verschillende manieren bezighielden met het gezin en leven, worden gebundeld. De Pauselijke Raad voor de Leken, de Pauselijke Raad voor het Gezin, en de Pauselijke Academie voor het Leven (die zich onder andere uitspreekt over euthanasie, geboortebeperking en abortus, zie ook hier) zijn ondergebracht in het nieuwe dicasterie (een soort departement)

Is er veel kritiek op de paus?

Er zijn de afgelopen weken een paar merkwaardige incidenten geweest. Hoewel bijna niemand daar een centrale regie achter vermoedt, laten die zien dat er onvrede is en dat er valkuilen worden gegraven.

  1. Vorige maand waren er berichten dat hij aan het slot van zijn bezoek aan de Verenigde Staten een privé-audiëntie zou hebben verleend aan een activistische Amerikaanse ambtenaar die weigert homohuwelijken in te zegenen.
  2. Vlak voordat de synode begon kwam een 43-jarige Poolse priester die in het Vaticaan werkt, uit de kast als homoseksueel. Volgens de woordvoerder van de paus was dit een poging de synode onder druk te zetten. Ook progressievere kardinalen als de Duitser Walter Kasper zag dit als een soort chantage, om te voorkomen dat de synode zich minder stellig tegen homoseksualiteit zou keren.
  3. In de eerste week van de synode werd bekend dat een aantal conservatieve kardinalen een brief aan de paus hadden geschreven waarin zij zeggen bang te zijn dat de synode vooringenomen is, dat er te weinig ruimte is voor argumenten van hun kant.
  4. Deze week berichtte een Italiaanse krant dat de 78-jarige paus een goedaardige hersentumor zou hebben. De stilzwijgende suggestie daarbij was: hij is niet helemaal goed meer bij zijn hoofd. Het Vaticaan heeft dit meteen krachtig ontkend en de Osservatore Romano sprak van een poging tot manipulatie. Geen enkel ander medium heeft daar eigen informatie over weten te krijgen.

De woordvoerder van het Vaticaan onderstreepte op een persconferentie dat alle paragrafen in het slotdocument met een tweederde meerderheid zijn aangenomen. Het is een compromis: de regels blijven hetzelfde, maar over de invulling ervan is verschil van mening mogelijk.