Taalrivaliteit

Ajax en Feyenoord gelden als aartsrivalen. De fanatiekste Ajaxfans spreken zelfs de naam Rotterdam liever niet uit. Zij hebben het kortweg over 010. De fanatiekste Feyenoordfans vermijden de naam Amsterdam door van 020 te spreken.

Voor wie alleen nog bekend zijn met 06-nummers: 010 en 020 stammen uit de tijd dat men sprak van vaste lijnen en zogenoemde kengetallen, tegenwoordig vaker netnummers of zonenummers genoemd. De naam van de vijandige voetbalstad voluit noemen zou te veel eer zijn; je vijand degraderen tot een nummer geldt als een vorm van vernedering.

Vanzelfsprekend gebruiken voetbalfans ook allerlei scheldwoorden en leuzen om elkaar te vernederen. Feyenoordfans noemen Ajaxsupporters joden; Ajaxsupporters noemen Feyenoordfans onder meer kakkerlakken. De kakkerlak heeft van oudsher een slechte pers – overdrachtelijk betekent dit woord onder andere ‘bangerik’. Naar de herkomst van de scheldnaam joden, die overigens ook als geuzenaam wordt gebruikt, is onderzoek gedaan. Er zijn zelfs twee documentaires aan gewijd, gemaakt door Frans Bromet (Ajax! Joden! Amsterdam!) en Nirit Peled (De Superjoden van Ajax). Maar uiteindelijk hebben die documentaires alleen vage verklaringen opgeleverd. Amsterdam had ooit de grootste jodenbuurt, er speelden joodse spelers bij Ajax – enzovoorts.

Het dieptepunt qua voetballeuzen is natuurlijk „Hamas, Hamas, alle joden aan het gas”. Die leus dateert van 1996. De bekende NRC-columnist J.L. Heldring maakte zich er indertijd terecht kwaad over, zij het dat hij de leus niet helemaal goed had verstaan. Op 29 maart 1996 schreef Heldring in NRC Handelsblad: „Op het station Amsterdam-Zuid/WTC had de ME de grootste moeite duizenden aanhangers van Feyenoord te scheiden van onschuldige reizigers, die, omdat ze voor Amsterdammers werden gehouden, vijandig werden bejegend. Nu luidde de massale kreet: ‘En masse, joden aan het gas’.” Relschoppers die massaal een Franse uitdrukking gebruiken – zelfs Heldring was soms te optimistisch.

Heeft de rivaliteit tussen Amsterdam en Rotterdam meer sporen in het Nederlands nagelaten? Rotterdam had vroeger bij uitstek de naam een werkstad te zijn. Volgens de Dikke Van Dale betekent dat: ‘stad met veel werkvolk’. Dat lijkt mij een eretitel, maar in het geval van Rotterdam bedoelde men lang met werkstad: een saaie stad, waar niks te beleven valt. Voor cultuur en vertier moest je in Amsterdam zijn.

Inmiddels is dat ingrijpend veranderd. 010 heeft het imago gekregen van een flitsende metropool, 020 van een stad die volkomen verstopt is geraakt door toeristen.

In de afgelopen decennia zijn er allerlei Amsterdamse en Rotterdamse woordenlijsten verschenen. Wat in die lijsten het meest opvalt is hun gebrek aan lexicale rivaliteit. Woorden die als typisch Amsterdams worden opgevoerd – zoals gozer, heibel en lef – hoor je ook in Rotterdam, en vice versa. Hoogstens worden ze in de hoofdstad en de havenstad een beetje anders uitgesproken. In Rotterdam met die volle o-klank, in Amsterdam met een accent dat je lang geleden, toen het nog geen yuppenbuurt was, in de Jordaan kon horen.

Maar eigen woordenlijsten en uitspraakverschillen, dat is geen rivaliteit.

Hoogstens kun je stellen dat het plat-Amsterdams vaker door cabaretiers en in Nederlandse televisieseries wordt gebruikt dan het plat-Rotterdams, met veel dank aan Willem Parel, aan het begin van de jaren vijftig een vermaard typetje van Wim Sonneveld. Overigens kwam Sonneveld uit Utrecht, een stad waar ze ook aardig kunnen voetballen, maar dat terzijde.