Roken deed hij al 24 jaar niet meer

Johan Cruijff heeft longkanker. Zijn gezondheid was vaker onderwerp van gesprek, net als zijn rookgedrag.

Johan Cruijff tijdens een congres over de toekomst van het Nederlandse voetbal. Foto Koen van Weel/ANP

In februari 1991 meldt Johan Cruijff zich met hartproblemen bij een kliniek in Barcelona die aan de gelijknamige club is verbonden. Net op tijd. Een dag later krijgt de dan 43-jarige oud-voetballer en op dat moment trainer van Barcelona een dubbele bypass. Zijn kransslagaders blijken volgens specialisten dichtgeslibd als gevolg van een erfelijke ziekte, niet doordat hij een kettingroker is. Mede op doktersadvies stopt Cruijff met roken.

En hij doet mee aan een antirookcampagne. Beroemd is het filmpje waarin hij al pratend een pakje sigaretten hooghoudt en kapot schiet. „Ik ben Johan Cruijff. Ik ben aan twee dingen verslaafd geweest. Roken en voetbal. Voetbal heeft me alles gegeven in het leven. Roken heeft me bijna het leven gekost”, zegt Cruijff in de commercial nadat hij in 1991 door een hartoperatie gedwongen is te stoppen met roken.

Nu, 24 jaar later, blijkt dat Nederlands beste voetballer ooit longkanker heeft. De komende dagen wordt de 68-jarige Cruijff verder onderzocht, aldus zijn management, om na te gaan hoe hij behandeld moet worden. Over de ernst van zijn ziekte is niets bekend.

Als tiener kampt Cruijff al met gezondheidsproblemen, weliswaar van een heel andere orde. Voormalige bondscoach Georg Kessler stelt in het boek Een elftal bondscoaches dat de voetballer over een „zwak gestel” beschikt. Daarnaast groeit de jonge Cruijff op met een afwijking aan de kleine teen van zijn rechtervoet; die is twee keer zo dik als normaal. Volgens Kessler is zelfs overwogen de teen te amputeren. Cruijff leert met zijn handicap omgaan en gebruikt veelal de buitenkant van zijn voet om mee te schieten. „Het mirakel zit bij Cruijff niet in zijn voeten of benen, maar in zijn hoofd”, concludeert Kessler.

Roken was toen heel gewoon

Als profvoetballer is Cruijff buiten het veld vaak rokend te zien. Het is een tijd waarin roken nog gewoon wordt gevonden. Cruijff maakt zelfs op geheel eigen wijze reclame voor het sigarettenmerk Roxy Dual.

Als trainer van Ajax en Barcelona zit hij ook vaak met een sigaret in zijn mond langs het veld. Tot eind februari 1991. Als Cruijff zich bij de aan FC Barcelona verbonden kliniek Aspeyo meldt, denkt de voormalige nummer 14 dat een oude maagzweer opspeelt. De toestand van zijn kransslagaders blijkt dan zo slecht, dat de vrees voor een zware hartaanval reëel is. Cruijff wordt overgebracht naar het in hartkwalen gespecialiseerde ziekenhuis Sant Jordi in Barcelona. Cruijff vermoedt dat hij in de maling wordt genomen. Hij vermoedt een publiciteitsstunt van het ziekenhuis en vraagt om een sigaret. Eén van de laatste die hij rookt.

Het roken van Cruijff wordt niet direct als oorzaak van zijn hartkwalen gezien. De stress van het trainersvak evenmin. Cruijff blijkt namelijk als één van de weinige toptrainers geen verhoogd hartritme te hebben op de bank. Cruijff lijdt aan een erfelijke hartkwaal. Zijn vader Manus overleed op 44-jarige leeftijd aan de gevolgen van een hartaanval.

De behandelend artsen maken Cruijff na zijn operatie duidelijk dat zijn levensverwachting laag is: zestig jaar. Later spreekt Cruijff op zijn 65ste uit blij te zijn dat hij de verwachtingen heeft overtroffen.

Op de bank zuigt hij op een lolly

Cruijff kan zijn leven na de operatie op normale wijze vervolgen. Hij keert een paar maanden later terug als trainer op de bank van FC Barcelona. De sigaret heeft hij afgezworen. Langs de kant van het veld zuigt Cruijff op een lolly.

Als Cruijff in beeld komt als bondscoach van Oranje voor het WK van 1994 is zijn gezin daar zeer op tegen. Zoon Jordi Cruijff vertelt in 2002 in het maandblad Johan openhartig dat hij zich altijd zorgen maakt over de gezondheid van zijn vader. „Dat slappe gelul van mensen die nergens van afweten en zeggen: ‘Waarom neemt hij zijn verantwoordelijkheid voor het Nederlands elftal niet?’ Hij mág van mij niet eens bondscoach worden omdat zijn gezondheid dat niet toelaat. Het is belangrijker voor mij dat ik nog twintig jaar een vader heb dan dat het Nederlandse volk twee jaar van hem kan genieten als bondscoach.”

Cruijff werd geen bondscoach van Oranje. Dick Advocaat leidt het Nederlands elftal tijdens het WK in de Verenigde Staten. Cruijff blijft tot zijn ontslag in 1996 trainer van FC Barcelona. Hij krijgt pas drie jaar later een afscheidswedstrijd van de club. Inmiddels is hij de levende legende van Ajax en Barcelona, een man met een sobere levensstijl. Alleen van afstand bemoeit Cruijff zich nog met de Spaanse club, sinds hij enkele jaren geleden in onmin raakte met het bestuur van Barca. Bij Ajax houdt hij zich al vijf jaar intensief bezig met het technische beleid.