De helden van Afrika – waar zijn ze gebleven?

Een auto vol met affiches van de regerende partij Chama Cha Mapinduzi (CCM) in Dar es Salaam, Tanzania Daniel Hayduk / AFP

Het gist in vele landen in Afrika, jongeren rammelen aan de deuren van de macht. Maar bij wie kunnen ze terecht voor leiderschap? De echte helden van Afrika zijn al lang van het toneel verdwenen. Nyerere wachtte bijvoorbeeld elke ochtend keurig voor het stoplicht.

Deze week was het Heldendag (Mashujaa day) in Kenia, ter ere van de vrijheidsstrijders van weleer. In buurland Tanzania kreeg de bevolking een dag vrij om Nyereredag te vieren. In Benin gingen de vlaggen een weeklang halfstok na het overlijden van ex-president Mathieu Kerekou. En in Burkina Faso werd het lichaam opgegraven van oud-president Thomas Sankara, de Che Guevara van Afrika. Bij gebrek aan moderne helden wordt moed geput uit het verleden.

 

Gewone school

Dappere en visionaire leiders behoren toe aan het tijdperk van rond de onafhankelijkheid zestig jaar terug. Nelson Mandela, Afrika’s meest geprezen politicus, deelde met Nyerere en Sankara de informele stijl van leiderschap. De eenvoudig levende Nyerere van Tanzania wachtte bij het rode stoplicht en Sankara bracht zijn kinderen naar een doorsnee school.

Wat een contrast met deze tijd, waarin zwaar bewaakte leiders zich agressief een weg door de files banen en hun kinderen naar dure scholen overzee sturen. Keniaanse parlementsleden behoren al tot de best betaalde ter wereld, maar als eerste daad na hun beëdiging in 2013 gaven ze zichzelf een forse loonsverhoging. Politiek in Afrika is een cynisch spel geworden zonder helden.

Nyerere de filosoof en moralist, Kerekou de kameleon, en Sankara de Che Guevara, waren links met een vleugje marxisme. Alle drie probeerden iets voor ‘de gewone man’ te doen maar maakten van hun economieën een rotzooi. Nyerere erkende zijn falen en droeg in 1985 de macht over, waardoor zijn reputatie als voorvechter van de armen bleef gehandhaafd.

De geest van Sankara

De in 1972 door een coup aan de macht gekomen Kerekou organiseerde in 1991 een nationale conferentie met de oppositie en burgergroepen in Benin. Die nationale dialoog bracht een golf van democratisering op het continent op gang. Ongebruikelijk voor autocratische leiders biechtte hij in het openbaar zijn zonden op, verloor vervolgens dat zelfde jaar verkiezingen en werd daarmee de eerste Afrikaanse president die de macht verloor door democratische competitie. Waarna hij in 2001 alsnog voor twee ambtstermijnen werden herkozen. Een opmerkelijke loopbaan: van militaire marxist naar deemoedige democraat.

Sankara heeft onder Afrika’s jeugd een engelenstatus verworven. Op 32 jarige leeftijd greep deze onderofficier in 1983 de macht samen met Blaise Compaoré. Zijn lichaam werd deze maand 28 jaar na zijn ‘dood door natuurlijke oorzaken’ opgegraven. Het bleek doorzeefd met kogels. Zijn opvolger en mogelijke moordenaar, Compaoré, had tijdens zijn presidentschap ieder forensisch onderzoek verboden.

Sankara’s geest leeft voort. Hij inspireerde de jeugdige demonstranten bij de volkscoup vorig jaar tegen Compaoré en bij het al even opmerkelijke verzet tegen de couppoging van diens aanhangers vorige maand. De burgerbeweging Balai Citoyen (Burgerbezem) vervulde daarbij een sleutelrol. Sankara had de Burkinezen aangemoedigd iedere week met de bezem de straten schoon te vegen. Voor de activisten in Burkina Faso representeert de ‘bezem’ nu het verlangen de politieke kliek te zuiveren van arrogantie en machtsmisbruik.

Bekijk de slideshow van oude en nieuwe helden:

Heldendom in pragmatisme

Na jaren van machtsmisbruik, misdadige corruptie en opportunisme is alles nu harder en ingewikkelder in Afrika. Politici zijn opportunistisch en zonder idealen, hun hoofddoel aan de macht te komen en te blijven. De leiders van vlak na de onafhankelijkheid echter werden gedreven door wat ze aan onrecht hadden meegemaakt tijdens het kolonialisme. In de wonderwereld van de verkregen vrijheid ontwikkelden ze een idealistische visie. In scherp contrast met de blanke heersers voor hen wilden ze dicht bij het volk staan. Afrika was toen gemoedelijker en er was nog voldoende ruimte voor een ieder om goed te leven.

De meest opvallende leiders nu zijn pragmatisch. Buhari in Nigeria die zweert een einde te maken aan de gierende corruptie die van het land een falende staat heeft gemaakt. Of Kagame, die met harde hand Rwanda na de genocide in 1994 wist te heropbouwen. Of Alassane Ouattara, die na een korte maar heftige burgeroorlog in 2010/11 van Ivoorkust weer een snel economisch groeiende en democratische natie wist te maken. Dit weekeinde houdt hij verkiezingen in zijn land. Maar helden worden zij niet genoemd. Die behoren toe aan het verleden.

Lees ook: Een coup plegen in Afrika, dat gaat niet meer zomaar