De duurste kunstcollectie ooit?

In de VS wordt een collectie geveild die een half miljard euro moet opbrengen. Hij is van de overleden A. Alfred Taubman, ooit de omstreden eigenaar van Sotheby’s die zelfs in de cel belandde.

Foto's Steven Brooke

Ook na zijn dood drukt A. Alfred Taubman nog een fors stempel op de kunstwereld. Niet alleen door de marketingtechnieken die hij als eigenaar van veilinghuis Sotheby’s dertig jaar geleden op de kunstmarkt introduceerde, maar ook door de aanstaande verkoop van zijn kunstcollectie, vanaf 4 november in New York. De kans is groot dat Taubman postuum een nieuwe standaard zet en de huidige recordopbrengst voor een particuliere collectie – 422 miljoen euro voor de kunstcollectie van modekoning Yves Saint Laurent, in 2009 verkocht bij Christie’s – zal doen verbleken. Sotheby’s verwacht dat de collectie, die in vier veilingen wordt aangeboden, in totaal bijna een half miljard euro gaat opleveren.

Taubman, die in april op 91-jarige leeftijd na een hartaanval overleed, bezat een onwaarschijnlijke hoeveelheid meesterwerken. Dat blijkt uit de catalogi van de eerste twee veilingen, die Sotheby’s deze week verstuurt en die sinds een paar dagen online staan. Picasso, Matisse, Modigliani, De Kooning, Rothko, Bacon – van vrijwel alle grootmeesters van de afgelopen eeuw bezat Taubman topstukken met richtprijzen ver boven de 10 miljoen dollar. Later zullen nog veilingen volgen van Taubmans Amerikaanse kunst en zijn verzameling oude meesters, met onder meer een schilderij van Rafaël en een tekening van Dürer.

Uit correspondentie met de Securities and Exchange Commission, de Amerikaanse toezichthouder, is gebleken dat Sotheby’s verregaande toezeggingen heeft gedaan om de collectie te mogen veilen. Aan de erven Taubman is een opbrengst van 500 miljoen dollar gegarandeerd, bijna het verwachte resultaat. Als de opbrengsten achterblijven bij de verwachtingen zal het veilinghuis de verkopers uit eigen middelen moeten compenseren.

Achter de tralies verdwenen

Een gok in de geest van Taubman, die in 1950 met geleend geld zijn eerste winkel opende. Toen hij in 1983 het kwakkelende Sotheby’s toevoegde aan zijn immense zakenimperium, zette hij de veilingwereld op zijn kop. Van een bedaagd bastion voor handelaren veranderde Sotheby’s in een modern bedrijf dat zich op verzamelaars richtte. Particulieren konden bij het veilinghuis voortaan terecht voor leningen, verzekeringen en opslag. En de hoofdvestiging in New York liet Taubman uitrusten met roltrappen, een belediging in de ogen van veel handelaren: ze veranderden het kunstpaleis in een warenhuis.

Kunst verkopen, heeft Taubman eens gezegd, verschilt niet wezenlijk van het verkopen van root beer, de zoete Amerikaanse frisdrank. Zijn toelichting: „Mensen hebben schilderijen net zo min nodig als root beer. Wat wij moeten doen is ze het gevoel geven dat kunst kopen gelukkig maakt.”

Onder Taubman groeide Sotheby’s uit tot marktleider. Het succesverhaal eindigde echter met een catastrofe: in 2001 werd Taubman veroordeeld wegens illegale prijsafspraken met Christie’s. De bestuursvoorzitter en grootaandeelhouder betaalde een boete van 150 miljoen dollar en verdween op 77-jarige leeftijd achter de tralies. Toen hij negen maanden later vrijkwam, was hij openhartig: „Ik ben een stuk van mijn leven kwijtgeraakt, mijn goede naam en 12 kilo.”

Taubman deed Sotheby’s van de hand. Maar de door hem in gang gezette verzakelijking van de kunstwereld stopte allerminst. Na de kredietcrisis, waarin de grote veilinghuizen veel geld verloren met garantieafspraken, kreeg nuchterheid weer de boventoon. Maar niet voor lang. Nieuwe markten kwamen op en kunst bleek een lucratievere investering dan aandelen. Om maar aan de vraag naar topstukken te kunnen voldoen, namen de veilinghuizen al snel weer grote risico’s bij het binnenhalen van kunstwerken. De garantieafspraak bij de verkoop van ‘The Legendary Collection of Alfred A. Taubman’ (aanprijzing Sotheby’s) spant wat dat betreft de kroon.

Het gemor in de kunstwereld over de garantieafspraken klinkt steeds luider. De klacht is dat de afspraken voor veel schimmigheid zorgen. Biedt de veilingmeester tegen de kroonluchter, zoals de Engelsen en Amerikanen zeggen; dus tegen een denkbeeldige bieder, net zo lang tot het onbekende garantiebedrag is bereikt? Of wordt het biedverloop beïnvloed door een onbekende derde partij, die de garantieafspraak van het veilinghuis heeft overgenomen? Bij de blue chips, de topstukken, verandert de veilingzaal steeds vaker in een theaterzaal, waar insiders een toneelstuk aan het opvoeren zijn. Hoe kan het, zeggen critici, dat praktijken die op de aandelenmarkt verboden zijn, op de kunstmarkt op grote schaal voorkomen?

Duistere kant kunsthandel

Een van de bekendste criticasters is de Amerikaanse econoom Nouriel Roubini, bekend geworden als ‘Dr. Doom’, omdat hij de financiële crisis in 2008 en de Amerikaanse huizenbubbel voorspelde. Roubini, zelf een verwoed kunstverzamelaar, gaf eerder dit jaar een geruchtmakende voordracht over de kunstmarkt bij het World Economic Forum in Davos. Bij het congres pleitte hij voor regulering, omdat de kunstmarkt vatbaar is gebleken voor handel met voorkennis, witwassen, prijsmanipulatie en belastingontduiking.

„Het lijkt alsof kunst alleen over schoonheid gaat”, zei Roubini, „maar aan de handel kleven veel duistere kanten.”

De discussie over Roubini’s uitspraken was nog niet verstomd, of Yves Bouvier werd gearresteerd. De Zwitser is directeur-eigenaar van belastingvrije kunstopslagplaatsen in Genève, Singapore en Luxemburg. Hij mag de grote verzamelaars die bij de avondveilingen in New York tientallen miljoenen voor een Picasso of een Warhol uitgeven tot zijn klanten rekenen en bemiddelt ook bij onderhandse kunstverkopen. Een van zijn vaste klanten, de Russische kunstmestfabrikant en miljardair Dmitri Rybolovlev, beschuldigde Bouvier van oplichting. Vorige maand werd Bouvier ook in Frankrijk aangeklaagd, ditmaal voor diefstal van twee Picasso’s. In beide zaken gaat het om tientallen miljoenen.

Het zou dus kunnen dat Taubman niet de laatste kunstbons is die de gevangenis in gaat. Maar de roep om transparantie op de kunstmarkt zal voor de verkoop van de collectie van de oud-eigenaar van Sotheby’s nog geen effect hebben gesorteerd. En daar kleeft een zekere ironie aan, want met de garantie die is verstrekt lijkt de Taubman-veiling bijna garant te staan voor een ondoorzichtige vertoning.