Gedreven door lage driften

In zijn nieuwe stuk ‘Fresh Young Gods’ zorgen twee topmannen van Shell voor een wereldwijde oliecrisis.

De voorstelling Fresh Young Gods van Joeri Vos: „De meeste mensen zijn lief en bedoelen het goed, maar als het erop aankomt doen we maar wat.” Foto Sanne Peper

De nieuwe crisis na de bankencrisis zou heel goed een energiecrisis kunnen zijn. Over die mogelijkheid schreef auteur en regisseur Joeri Vos voor Toneelgroep Oostpool het toneelstuk Fresh Young Gods, dat zaterdag in première gaat.

In het stuk laat Vos (1981) twee tijdsporen door elkaar lopen. Live is te zien hoe twee Shell-topmannen na een feestje met de superrijken in Dubai in de ochtend doorgaan met drinken en coke snuiven. Ondertussen veroorzaakt hun baldadige gedrag van eerder die nacht, dat gefilmd is en op Facebook te zien is, een religieuze rel. Hun bedrijf raakt wereldwijd onder vuur en de beurzen gaan onderuit. Samen met een sekstape van de schoonzoon van de Turkse president vormt de rel de katalysator voor een crisis-in-wording.

De gespeelde scènes worden afgewisseld met beelden van een documentaire negen jaar later, waarin alle hoofdrolspelers terugkijken. De livescènes spelen zich af aan de rand van een enorm, luxe zwembad. In het script van Vos vallen er ook mensen in. Vos: „Bij de eerste lezing van de tekst zaten ook mensen van de techniek. Die schrokken. ‘O nee, een zwembad, hoe had je dat gedacht?’ Vos lacht. „We spelen vaak in theaters waar alleen een kraan op het toilet is. Het zwembad zal wel een jacuzzi worden. Dat kan er ook goed uitzien.”

Fresh Young Gods is het tweede deel van een satirisch drieluik dat Vos schrijft over ‘goede bedoelingen’. Het eerste deel, De Onrendabelen, speelde zich af aan de onderkant van de samenleving, bij een gezin dat in containers woont. Dit keer richt hij zich op de elite.

Vos: „Elk stuk gaat over mensen die het beste bedoelen, voor zichzelf en voor de wereld, maar beperkt zijn door het kader waarbinnen ze denken of door het milieu waarin ze leven. De meeste mensen zijn lief en bedoelen het goed, maar als het erop aankomt doen we maar wat, gedreven door lage driften. In Fresh Young Gods is te zien wat voor mooi verhaal we er achteraf van maken.”

Complottheorie

Het toneelstuk heeft hij opgebouwd als een goede complottheorie, zegt Vos. „Die bestaat uit minstens drie feiten die echt waar zijn. Vervolgens verzin je daar zelf de verbanden tussen. Zo schrijf ik ook. Ik verzin personages, rond echte bedrijven, echte instellingen en een bestaande stad. De problemen zijn los van elkaar best realistisch. Twee jaar geleden dook er een seksfilmpje op met de broer van de Turkse president. Zulke dingen gebeuren in die familie. Zo’n filmpje is clickbait. Dat het zich over de wereld verspreidt, is aannemelijk.”

De paniek die ontstaat als Shell in problemen komt, ontleent Vos aan de Carbon Bubble. Dat is een actuele theorie, die wijst op de kwetsbaarheid van oliebedrijven. Hun waarde wordt bepaald op basis van bewezen en geschatte oliereserves. Terwijl er ook is uitgerekend dat de aarde onleefbaar wordt als al die olie wordt opgepompt en verbruikt. Ergo: die olie moet in de grond blijven en de koers van oliebedrijven is een zeepbel. Vos: „Ik heb geen economie gestudeerd, maar dit heb ik bij elkaar gegoogled. Ik fantaseer erover.”

Om de crisis aan het rollen te krijgen in zijn stuk voert Vos een bont gezelschap op. Dat een van de twee Shell-mannen Van Beurden jr. heet, naar de bestaande Shell-topman Ben van Beurden doet de auteur af als „een geintje”. Deze Van Beurden jr. en collega Meijer zijn te gast bij internetmiljonair Boot. Daar zijn ook Ole, een vertegenwoordiger van de Europese bank, Esra, de dochter van de Turkse president en Elena, een Oekraïense prostituee. Opgesloten in een kast ligt Carmen, een CIA-agente.

Volgens Vos representeren alle personages ook een groter idee. „Van Beurden en Meijer staan voor de multinationals en het grootkapitaal. In Ole is de Europese politiek terug te zien. Met grote tegenzin doet hij uiteindelijk precies wat het beste is voor de multinationals. Hij zou wel anders willen, maar dat kan niet. Carmen is de Amerikaanse overheid, totaal in de tang genomen en bezit van multinationals. Esra staat voor het Midden-Oosten: slachtoffer van gebeurtenissen, maar geen onschuldig slachtoffer. Elena symboliseert de grens van beschaafde wereld. Dan is er Boot, de crimineel, het onkenbare en onzichtbare kwaad.”

Wat maakt Boot, het financiële kwaad, zo ongrijpbaar? „Het systeem. Een bankrover loopt kans om opgepakt te worden, terwijl er nauwelijks schuldigen aan de bankencrisis de gevangenis in zijn gegaan. Het is altijd ‘het systeem’ dat faalt en dat de schuld krijgt. De verantwoordelijkheid van personen is afgeschermd en afgedekt. Dat is treurig.”

Ondanks de venijnige spot wil Vos zijn stuk geen aanklacht noemen. „Een aanklacht is meer iets voor Greenpeace en dan wil ik best mijn handtekening zetten. Ik wil de complexiteit van de wereld laten zien. Ja, die mannen nemen domme beslissingen en ze gedragen zich als Wolves of Wall Street. Maar ze zijn niet anders dan wij. Ze verdienen misschien 150 keer zoveel als ik, maar ze zijn niet 150 keer zo slim.

„Toneel is juist de plek waar je begrip kunt krijgen voor de slechterik. Waar je ondanks alles met hem mee kunt leven. Door begrip wordt de wereld een beetje mooier.”