‘Schäuble deelde chocolade- euro’s uit’

De Amerikaanse econoom was een half jaar adviseur van de Griekse premier Varoufakis. „Griekenland is een vazalstaatje geworden, waar democratie moet wijken voor globalisering.”

Februari 2015: James K. Galbraith (rechts) met Yanis Varoufakis in de straten van Athene.

In de ruim vijf maanden dat Yanis Varoufakis dit jaar de Griekse minister van Financiën was, was de Amerikaanse econoom James Galbraith zijn adviseur. Varoufakis wilde van de andere eurolanden een kans om, na jaren hard bezuinigen en hervormen, de Griekse economie er op een sociale manier en zonder verdere bezuinigingen bovenop te krijgen. Ook wilde hij (gedeeltelijke) kwijtschelding van schulden. Maar hij faalde volledig en trad begin juli af.

Galbraith, in Wenen voor een lezing bij het Karl-Renner-Institut van de Oostenrijkse sociaal-democratische partij SPÖ, schrijft een boek over de episode: Welcome to the Poisoned Chalice, de gifbeker.

Geloofde Varoufakis werkelijk dat hij de eurozone kon veranderen?

„Ik denk niet dat hij die illusie had. Maar je kunt de wereld niet tonen hoe moeilijk het is om het debat in de eurozone te veranderen, als je het niet probeert. Dus deed hij dat.”

Was er een alternatief?

„Plan B was teruggaan naar de drachme. Of liever, de stappen zetten die we moesten zetten, als we tot die terugkeer gedwongen werden. Premier Tsipras was duidelijk: ‘We gaan niet uit de euro’. Hij liet alleen lang in het midden wat er zou gebeuren als de regering over haar rode lijnen geduwd werd. Ik denk dat Tsipras dit met opzet vaag hield. We hadden vier rode lijnen: we wilden dat Griekse arbeiders dezelfde rechten hielden als andere Europese arbeiders; we weigerden verder te snijden in de laagste pensioenen; we wilden gespreid privatiseren, omdat prijzen zakken als je alles tegelijk in de verkoop zet; en we wilden het begrotingsoverschot deels voor sociale programma’s en groei inzetten. Syriza won de verkiezingen in januari. De onderhandelingen begonnen meteen. Eind maart begon ik te voelen dat er een dag des oordeels zou komen.”

Waarom?

„Andere ministers gaven geen krimp.”

Tsipras wees plan B in juni af.

„Geld drukken was onmogelijk: we hadden geen persen. Hoe komt iemand die zijn pensioentje uit een geldautomaat haalt aan geld? Er was een plan waarbij belastingbetalers tax anticipation notes zouden krijgen. Californië en Detroit gebruikten die. Maar voor Griekenland is het nooit getest. Ik was er niet bij betrokken en kan niet beoordelen of het had gewerkt. De nationale bank van Griekenland werkte trouwens ook niet mee.”

U geloofde niet in plan B?

„Ik heb nooit geloofd dat het een oplossing was, behalve als stoplap. Voor een heel korte periode.”

Varoufakis irriteerde collega’s met academische traktaten over Keynes. Zij wilden lijstjes met hervormingen.

„Toen ik arriveerde, zaten er een paar mensen op het ministerie. De rest was vertrokken. Het ministerie, dat was Yanis, een paar Griekse expathoogleraren, twee secretaresses en ik. We leerden al doende. Iedereen zat constant in Brussel, wat het niet eenvoudig maakte. De pers schreef dat we niks deden, maar dat is overdreven. We produceerden documenten, maar Brussel wilde ze niet.”

Hoe was Varoufakis’ verhouding met de Duitse minister van Financiën, Wolfgang Schäuble?

„Goed, professioneel en open. Ik ben een keer mee geweest naar Berlijn. Er waren een paar mensen in de kamer. Schäuble gaf Yanis een handvol chocolade-euro’s en zei: ‘Alsjeblieft, voor je zenuwen’. Schäuble was beleefd, luisterde en zei weinig.

„Ook hij wist: regeringsleiders beslissen. Schäuble wilde Griekenland eruit hebben. En wij moesten Merkel zover krijgen dat ze Schäuble zou overrulen. Tsipras checkte weleens dingen bij Merkel die Schäuble tegen Yanis had gezegd. Dan zei Merkel: als Schäuble dat weer zegt, zeg het me dan. Merkel liet zich nooit in de kaart kijken. Ze hoopte, denk ik, dat Syriza zou verdwijnen. Dat zou de kans op meer opstanden in het zuiden verkleinen.”

Waarom was Varoufakis zo ondiplomatiek, smeedde hij geen coalities?

„Daar stond niemand open voor. Oost-Europeanen gingen ideologisch voor de keiharde lijn. Landen die eerder noodsteun hadden gekregen van de Europese Unie en het Internationaal Monetair Fonds en daardoor onder verscherpt toezicht stonden, zoals Portugal, vonden dat wij niet moesten piepen. Spanje wilde Syriza niet steunen vanwege Podemos. Frankrijk en Italië toonden sympathie, maar dachten ook aan zichzelf.”

Had Griekenland niet meteen een deal moeten sluiten? De deal die het in augustus sloot, is slechter.

„Niet veel slechter.”

Griekenland moet véél meer geld lenen.

„Het zijn allebei vreselijke, koloniale deals. Dit is pure onteigening. De regering mag geen initiatief nemen zonder goedkeuring van de trojka. Staats- en privébezit worden geliquideerd. Veertigduizend bedrijven gaan dit jaar op de fles. Grote bedrijven worden benadeeld, Noord-Europese bedrijven bevoordeeld. Zo is de uiterste verkoopdatum voor melk zeven dagen verlengd, waardoor ook Nederlandse producenten melk op de schappen plaatsen die ze daar vroeger niet op tijd konden krijgen.”

Hoeveel geld is Syriza in zes maanden tijd kwijtgeraakt? 50, 60 miljard?

„Hoe komt u daarbij? Dat is geschiedschrijving van de overwinnaars.”

Alleen banken al verloren 20 miljard euro.

„Ja, omdat buitenlandse banken geen geld meer uitleenden, en de Europese Centrale Bank hen afkneep. Daarvan kun je Syriza de schuld niet geven. De kapitaalvlucht was bescheiden. Veel geld was het land al uit. De inning van belastingen ging goed. Veel Grieken betaalden belasting vooruit. Mochten de banken imploderen, dan kon er minder van hun rekening worden geplunderd. Toch waren we snel door onze kasreserves heen, want we hadden veel uitgaven.”

Klopt het dat Syriza weinig hervormde?

„De crediteuren waren inflexibel. Ze wilden geen enkel initiatief van de Griekse regering. We moesten hun plannen uitvoeren, punt. Iedereen verwijt ons nu dat scheepseigenaren, de rijkste Grieken, nog steeds geen belasting betalen. In het memorandum [het contract tussen Athene en de crediteuren, red.] staat dat dit moet. Maar het kapitaal van die mensen zit in hun schepen. Die varen ze naar Cyprus, en weg zijn ze. Dit is altijd het probleem geweest. Eerdere regeringen hebben hun tanden erop stukgebeten.”

Had Varoufakis economische plannen?

„Jawel. Griekenland kan geen concurrerend industrieland worden. Duitse bedrijven willen niet in Griekenland produceren. Te duur. Aziatische bedrijven willen het evenmin. De Grieken moeten het dus van dienstverlening hebben, zoals toerisme. Daarnaast kan Griekenland een centrum worden van medische en educatieve dienstverlening, of van de filmsector. Yanis’ probleem was dat niemand ergens geld in wilde steken.”

Volgde hij al uw adviezen op?

„Niet alle. Ik zei: ‘Ga niet naar die ministersvergadering in Riga’.”

Die in april, toen hij ruzie kreeg met de anderen?

„Die hogepriesters verweten hem van alles en nog wat. Maar Yanis heeft opnames laten horen aan leden van de Griekse regering. Die bewezen dat zijn interventies redelijk en professioneel waren.”

Maakte Tsipras echt Russische avances?

„Als Tsipras al het plan had de Russische president Poetin op te zetten tegen de Duitse bondskanselier Merkel, dan had Poetin daar geen zin in. Hij wou niet gaan waar Stalin al niet wilde gaan. Hij kocht zelfs geen Griekse staatsobligaties. China wel, dat commercieel belang had bij een goede afloop.”

Na zes maanden Tsipras was het land een ravage. Was u verrast dat hij in september werd herkozen?

„Nee. Hij zei: ‘Dit is een slechte deal, maar we moeten wel als we in de eurozone willen blijven’. Veel burgers vinden dat ook. Ze waarderen het dat hij zo hard gevochten heeft. Ze willen niet terug naar de oligarchen. De regering-Tsipras is de eerste die niet bekendstaat om zijn corruptie.”

Wat heeft u van deze episode geleerd?

„Een hele hoop en niks goeds. Griekenland wordt leeggeroofd door de eurozone en multinationals. Na vijf jaar trojka hebben we meer schuld, meer werklozen en minder groei dan voorheen. Toch willen crediteuren hun beleid niet aanpassen. Het enige wat ze interesseert, is dat Duitse bouwbedrijven, internationale hotelketens en buitenlandse apotheekketens goedkoop Griekse bedrijven in handen kunnen krijgen. Als grote eurolanden als Italië en Frankrijk zwaar tegen de deur leunen, kan de eurozone soepel zijn over de regels van het stabiliteitspact. Griekenland heeft dat gewicht niet. Daardoor is het een vazalstaatje geworden, waarin de democratie moet wijken voor de effecten van de globalisering.”

Had Varoufakis geen adviseurs moeten nemen die ingevoerd waren in de Europese politiek, in plaats van een outsider zoals u?

„Ik zei al, we hadden weinig illusies. We wisten hoe zwak Griekenland stond. Yanis’ voorganger vroeg eens aan premier Samaras hoe hij Brussel moest benaderen. Het antwoord was: ‘Op je knieën’.”