Dit lijkt geordend, maar in Beieren heerst een chaos

Steeds weer komen nieuwe groepen asielzoekers aan in het zuiden van Beieren. ‘Als je je afvraagt hoe lang dat gaat duren, word je gek’.

Op het centraal station in Passau staat een stille rij wachtende asielzoekers. Sommigen met een deken om de schouders. Allen intens vermoeid. „Een speciale trein moet hen verder brengen naar Noordrijn-Westfalen”, zegt Andrea. Zij is een van vrijwilligers die hier aan de Duits-Oostenrijkse grens helpen met de opvang van asielzoekers. Vanwege de hoog oplopende polarisatie tussen voor- en tegenstanders van het asielbeleid, wil geen van de vrijwilligers, die even thee drinken onder een partytent, met zijn achternaam in de krant. Het motregent. Er hangt rook in de lucht van een van de kachels waarmee de reusachtige biertent iets verderop wordt warm gestookt. Sinds de zomer zijn de vrijwilligers in touw. „Ik leef bij de dag”, zegt Wolfgang, „Als je je gaat afvragen hoe lang dit gaat duren, wordt je gek”. Peter: „Vorige week zag ik daar bij de ingang van de grote tent een moeder met haar zoontje die stonden te huilen en te lachen tegelijk. Bleek dat de vader verderop stond. Hij was al eerder gevlucht en woont hier in de buurt. Ik heb met de politie overlegd. De man had een verblijfsstatus. En zo mocht de moeder met haar twee kinderen met hem mee. Ze hadden elkaar anderhalf jaar niet gezien. Het was het mooiste wat ik hier heb meegemaakt.” Andrea knikt: „Een overwinning op de bureaucratie.”

Het schilderachtige Passau, waar Inn en Ilz in de Donau samenkomen, is de eerste stad op een van de twee hoofdroutes die veel asielzoekers volgen op hun weg naar Duitsland. De andere route loopt via München. De Beierse politiek staat al twee maanden op zijn kop vanwege de vluchtelingencrisis. Sinds bondskanselier Angela Merkel (CDU) op 4 september besloot de asielzoekers op te nemen die in Hongarije in het nauw zaten, is de Beierse premier Horst Seehofer in de contramine. Seehofer, leider van de conservatieve CSU, zusterpartij van de CDU begon met dagelijks te zeggen dat Merkel nu een fout had gemaakt die de partij nog lang zou heugen. Om vervolgens te dreigen met het uitroepen van de noodtoestand en het sluiten van de grens – waartoe hij overigens niet bevoegd is. En met een klacht voor het Constitutioneel Gerechtshof omdat Merkel volgens Seehofer de facto de in de Grondwet vastgelegde handelingsbekwaamheid van de ‘vrijstaat’ Beieren beknot. Van een splijting tussen CDU en CSU kwam het niet. Twee weken terug ging Seehofer akkoord met een troostprijs: aan de Duitse grens zouden zogeheten transitzones moeten komen. Daarbinnen zou de ‘luchthavenprocedure’ van kracht zijn: dat wil zeggen dat asielzoekers net als op de luchthavens via een zeer snelle procedure worden geschift in kansrijk en kansarm. Mensen die hun paspoort hebben weggegooid of vervalst of die uit zogenoemde ‘veilige landen’ komen, worden dan binnen een paar dagen afwezen en teruggestuurd. Zo is het idee.

Peter Altmaier (CDU), de chef van het Bundeskanzleramt en sinds kort coördinator van het Duitse asielbeleid, verdedigt de transitzones als een methode om orde aan te brengen in de asielprocedure. Eigenlijk maakten de transitzones eerder deel uit van de noodwet die asielprocedures aanscherpt. Maar de sociaal-democratische coalitiepartij SPD lag dwars: zij vrezen, met minister Heiko Maas (Justitie, SPD) voorop, dat die zones gewoon hele grote grensgevangenissen worden. De wet werd vorige week in hoog tempo door beide Kamers van het Duitse parlement geloodst, zonder de transitzones. Maar Merkel zei vrijdagavond tijdens een toespraak tot de jongerenbeweging van haar partij in Hamburg dat zij nog steeds voor die zones is en dat zij niet zal rusten voordat ze de SPD op andere gedachten heeft gebracht.

De vrijwilligers bij het station in Passau geloven niet in transitzones. „Het is allemaal blabla”, zegt Andrea. „Borreltafelpraat waarmee niemand iets opschiet”, meent ook Wolfgang. „En bovendien,” zegt Peter, „die term ‘veilige landen’ is code voor de Balkan. Maar ik heb hier al die weken geen vluchteling uit de Balkan gezien. Dus die luchthavenprocedure gaat dan ook niet werken. Het enige wat de CSU wil, is afschrikking.”

Een paar straten verderop in Passau heeft de federale politie, de Bundespolizei, een enorm leegstaand fabriekscomplex in gebruik genomen als aanmeldcentrum. Politiewoordvoerder Frank Koller slaat de ogen ten hemel als hij naar de transitzones wordt gevraagd. Hij heeft net uitgelegd dat de politie hier in een permanente noodsituatie verkeert omdat er dagelijks gemiddeld vijfduizend mensen de grens oversteken. Veertig procent komt per trein. De anderen komen bij omliggende dorpen de grens over gelopen. Oostenrijkse bussen leveren de asielzoekers vlak voor de grens af omdat de chauffeurs niet het risico willen lopen te worden gearresteerd voor mensensmokkel.

In Passau zijn zeshonderd politiemensen, vaak uit heel Duitsland afkomstig, vierentwintig uur per dag bezig de stroom in goede banen te leiden. Formeel zijn de asielzoekers naar Duits recht schuldig aan het illegaal oversteken van de grens. Daarom neemt de politie ze in voorlopige hechtenis. „Zo van een afstandje ziet het er misschien ordelijk uit,” zegt Koller, wijzend op een voormalige machinehal vol hekken en stretchers waar op dit moment enige tientallen asielzoekers rondhangen. „Maar in werkelijkheid is dit een chaos: we weten niets over deze mensen. Het enige wat we doen – als het niet te druk is – is een vingerafdruk nemen om te controleren of er mensen bijzitten die gezocht worden. Maar echt registreren kost een uur per persoon. Gisteren kwamen op een dag 6.700 mensen aan. Dus hier registreren is een illusie”.

Transitzones zijn volgens Koller een slecht idee. „Ik ben natuurlijk slechts iemand uit de praktijk. Maar nieuwe wetgeving moet je beoordelen op twee aspecten: leidt de wet tot het beoogde doel? En is de regeling uitvoerbaar?” Hij schudt zijn hoofd. „Het doel kan niet worden gehaald. Want die zones functioneren alleen als de grens hermetisch is gesloten. Daarbij komt: hoe treedt je op tegen asielzoekers die uit de transitzone willen? De politie kan dat alleen door geweld te gebruiken. Maar welke politicus wil verantwoordelijk zijn voor het inzetten van waterwerpers tegen deze gezinnen?”

In zijn woning in een buitenwijk van Passau zegt socioloog Alf Mintzel dat hij verwacht dat de regeringspartijen uiteindelijk wel een middenweg zullen vinden. Mintzel is emeritus hoogleraar aan de universiteit van Passau en auteur van een stapeltje standaardwerken over de CSU. „De CSU ziet zich altijd als programmatische avant-garde van de unie met de CDU. Het conflict tussen Seehofer en Merkel is een vrij gebruikelijk rollenspel.”

Maar de standvastige houding die Merkel in de vluchtelingencrisis aan de dag legt, is volgens Mintzel wel uitzonderlijk. De bondskanselier heeft altijd naam gemaakt als pragmatisch politicus. „Maar nu heeft ze de vluchtelingencrisis gekoppeld aan het thema Europa als waardengemeenschap. Het gaat haar om vrijheid, mensenrechten, scheiding van kerk en staat, de rol van Turkije. Een brisant complex, omdat haar achterban haar mening niet deelt. En je ziet nu haar populariteit voor het eerst afnemen. Daarom denk ik dat we hier misschien het begin van het einde van deze bondskanselier meemaken.”