'Vroeger was de weerstand minder groot'

Overval gemeentes niet met de komst van een asielzoekerscentrum. Dat was de simpele boodschap die de leiding van Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers bij zijn oprichting in 1994 meekreeg van de politiek. „Daarmee schaad je het draagvlak voor de opvang van vluchtelingen Twintig jaar later is dat lesmateriaal behoorlijk vergeeld of zelfs zoekgeraakt”, zegt Erry Stoové.

Hij was hoofddirecteur van het COA tussen 1995 en 2001, in zijn vroege fase dus. In die rol maakte Stoové zowel een sterke groei als krimp van het aantal vluchtelingen mee. Een leerzame periode met relevantie voor de huidige asielaanpak, zegt de bestuurder, die later onder meer actief was als voorzitter van de Sociale Verzekeringsbank.

Weert, Rotterdam, Azelo, Woerden, Purmerend, en als dieptepunt het Drentse dorp Oranje: het waren allemaal gemeenten die zich de afgelopen weken juist wél overvallen voelden. Op dezelfde avond dat de gemeenteraad over de komst van een AZC vergaderde, stonden in Weert de bussen met enkele honderden asielzoekers al op de stoep. In Oranje werden afspraken tussen bewoners en bestuurders geschonden. Allemaal voorbeelden van hoe het juist niet moet, zegt Stoové.

Legt u dat eens uit.

„Voordat we eind jaren negentig ergens een azc of noodopvang probeerden te vestigen, stuurde ik vaak een soort verkenner naar de wijkorganisaties. Is er onvrede? Liggen er onopgeloste problemen? Vaak kwamen die terug met verhalen over voorzieningen waar de wijk al jaren om vroeg, maar niet kreeg. Of over vieze parkjes met overal injectienaalden van drugsgebruikers. We probeerden als COA zulke dingen in samenspraak met het gemeentebestuur op te lossen als we daar een azc wilden vestigen. Ik betwijfel of er in de huidige hectiek voor zo’n benadering nog wel ruimte is. Natuurlijk bestaat er de nodige weerstand onder de bevolking tegen de komst van asielzoekers. Maar de weerstand tegen het eigen bestuur is vaak nog groter.”

Heeft u niet gemakkelijk praten? U hoefde destijds bij het hoogtepunt van de toestroom maar 100 bedden per week te vinden. Nu zijn dat er meer dan 2000 per week.

„Juist dan is draagvlak nodig. Daar kun je als bestuurder zelf invloed op uitoefenen. Het is daarom goed dat het kabinet openlijk en duidelijk heeft gezegd dat de aanpak in Oranje niet voor herhaling vatbaar is. Bovendien waren de hectiek en vele verzoeken om noodlocaties waar het lokaal bestuur zich door overvallen voelde, te voorkomen geweest door het Rijk. Als men in de jaren van krimp vanaf pakweg 2001 een buffer had aangehouden met zalen van 15.000 tot 20.000 bedden, had het kabinet daarop kunnen terugvallen toen de nood vanaf augustus plotseling zo hoog werd.”

Waarom worden die buffers niet aangehouden?

„Ik had op dat punt een leerzame ervaring. Op een gegeven moment liep de instroom licht terug met ongeveer 1000 asielzoekers. Ik heb bij toenmalig staatssecretaris Elisabeth Schmitz (PvdA) een pleidooi gehouden om het azc met die 1000 bedden open te houden. Voor het geval er toch weer groei zou komen, en omdat migratiestromen in de wereld nu eenmaal onvoorspelbaar zijn. Dat was totaal onbespreekbaar. Daar kreeg het COA geen geld voor. Sterker, ik moest regelmatig bij Schmitz komen om te laten zien welk azc ik nu weer ging sluiten. Naar ik van mijn opvolgers bij de COA begreep, was het daarna niet anders.”

Wat was de reden?

,,Steevast was het antwoord dat het politiek onhaalbaar was om azc’s open te houden vanwege de aanzuigende werking en de hoge kosten. Alsof er asielzoekers uit Eritrea naar Nederland komen, omdat er in Soest een paar rijen lege bedden staan. Bovendien: je kunt die lege ruimtes in de tussentijd gebruiken voor de opvang van dak- en thuislozen binnen de gemeente. Verder valt het met de kosten van lege gebouwen wel mee. Nu moeten we leegstaande overheidsgebouwen razend snel opknappen met commerciële ontwikkelaars. Dan zijn we misschien wel duurder uit.

„Wat veel mensen zich niet realiseren, is dat we in de jaren vijftig, tijdens de Koude Oorlog, ook zoiets ook gedaan hebben. Toen werd er rekening gehouden met vluchtelingenstromen door de confrontatie tussen Oost en West. De Bescherming Bevolking (BB) hield toen ook jarenlang zalen en schuilkelders met honderden noodbedden beschikbaar. Dat vonden we toen volstrekt normaal, en hadden overheden veel minder geld dan nu.”

Is de weerstand tegen azc’s nu groter dan toen?

„Zeker. De discussie is in sommige opzichten ontspoord, als je bijvoorbeeld de bedreigingen van lokale politici ziet, de aanslag in Keulen en de beveiliging voor politici die nu nodig is. Dat was eind jaren negentig echt minder. Ook had je toen nog geen social media, en was de straattaal nog niet tot het parlement doorgedrongen. Het extreemste geluid was afkomstig van Henk Kamp, asielwoordvoerder van de VVD. Die had het over gelukszoekers onder de migranten. Dat geluid namen burgemeesters over bij wie ik om een azc kwam vragen. Niet leuk, erg lastig, maar nog tamelijk netjes vergeleken bij wat er nu allemaal over tafel vliegt.”

Mensen klagen ook dat rijke buurten de vestiging van azc’s weten te ontlopen. Terecht?

„Ik herken dat patroon. Azc’s en noodopvang komen vaak terecht aan de rand van een gemeente, of op industrieterreinen, bijvoorbeeld omdat vastgoed en grond daar goedkoper zijn en er minder woonwijken zijn. Bovendien is de keuze van de plek uitkomst van besluitvorming binnen een lokale democratie. Dat laat ruimte voor partijen die voor die rijkere buurten willen opkomen.”

Gaan er eigenlijk ook dingen nu beter dan toen?

,,Jazeker. De regels qua ruimtelijke ordening zijn veel minder streng geworden dan eind jaren negentig. Dat maakt de beslissingsvrijheid voor COA en besturen nu veel groter - maar ook de kans dus om daar verkeerd mee om te gaan. Ook moeten toegelaten asielzoekers nu veel sneller de Nederlandse taal leren. Verder zijn de asielprocedures veel korter. Dat verschaft sneller duidelijkheid. De Verelendung binnen azc’s , waar asielzoekers vroeger soms tien jaar op een beslissing moesten wachten en zich stierlijk verveelden, is nu veel geringer. In dat opzicht zijn er zeker lessen geleerd.”