Met deze film heb ik de navelstreng doorgeknipt

(27) maakte een intieme film over het leven van haar moeder zonder man en kreeg daar buitenlandse prijzen voor. ‘Ik wist dat mijn moeder zou proberen de regie over te nemen.’ door onze medewerker Sabeth Snijders foto Niels Blekemolen

W

as ze niet eenzaam? „Nee!” Gegiechel. Wanneer Mea Dols de Jong in haar documentaire If mama ain’t happy, nobody’s happy aan haar moeder vraagt of haar grootmoeder het erg vond om alleenstaande ouder te zijn, reageert haar moeder lacherig én stellig. Wat is er mis met je kinderen alleen opvoeden?

In de eindexamenfilm van haar dochter vertelt de Amsterdamse hippie en eigenaar van een vintage-kledingzaak Laura Dols over de keuzes die haar grootmoeder, moeder en vooral zijzelf hebben gemaakt in de liefde. Vol trots beschrijft ze hoe ze alle drie hun leven vorm hebben gegeven zonder mannen. Mea gaat met haar moeder in discussie: moet zij wel zo trots zijn op hun ‘familietraditie’? Wat geeft ze Mea en haar zus eigenlijk mee door telkens te herhalen dat relaties tijdelijk zijn? „Ik besefte dat de kans groot was dat kijkers bij zo’n film het gevoel krijgen: dat zijn dingen die je lekker moet uitpraten met een glaasje wijn, niet voor een camera.”

Maar ze zette door en nu wint ze de ene na de andere prijs. In Sint-Petersburg ontving ze begin oktober de hoofdprijs op Message to Man, het grootste documentairefestival van Rusland. Later deze maand werd ze onderscheiden op het Sapporo Short Film Festival Japan en in Litouwen op het Vilnius Film Festival. Momenteel wordt de film vertoond op het Hot Springs Festival in de Verenigde Staten. Als ze daar een prijs wint, komt Mea Dols in aanmerking voor een korte-film-Oscar.

Waarom wilde je deze film maken?

„Ik wilde het in mijn eindexamenfilm heel graag hebben over vrouwenemancipatie en ik had onderwerpen verzonnen als ‘vrouwenvoetbal in Nederland’. Maar ik liep steeds vast bij de uitwerking. Toen dacht ik: misschien moet ik eens onderzoeken waarom ik dit onderwerp zo belangrijk vind.”

In eerste instantie noem je het voorstel van je moeder om je te richten op ‘sterke vrouwen’ in je familie ‘een kutidee’.

„Het telefoongesprek dat we naspelen in de film en waarin ik dit zeg, heeft vaker plaatsgevonden. Ik besefte pas later dat het typisch is dat ik een film over vrouwenemancipatie wilde maken, en juist dit onderwerp niet wilde bespreken.”

De documentaire werd niet de familiekroniek die Laura Dols in gedachten had. In If mama ain’t happy, nobody’s happy zien we Laura, die haar dochter verbetert als ze te snel praat. Mea, die geprikkeld reageert wanneer haar moeder wéér begint te giechelen.

Heeft het maakproces jullie ook verder gebracht?

Tijdens het monteren moest ik goed nadenken over wie zij eigenlijk is en hoe ik haar karakter kon overbrengen op het publiek. Toen de film vertoond werd in bioscopen en mensen om haar moesten lachen, merkte ik ook hoe grappig ze is, omdat ze zo’n type is. Veel van de dingen die zij doet, vind ik gewoon heel irritant. Ik heb dus door de film geleerd meer om haar te lachen.”

Al snel gaat het ook over hoe jij en je moeder communiceren, meer dan over jullie familiegeschiedenis.

„Ik wist dat mijn moeder zou proberen de regie over te nemen en dat ik daar tegenin zou moeten gaan. Dat is de belangrijkste lijn in mijn film. Ik wilde, door samen een film te maken, iets vertellen over het loslaten tussen moeder en dochter, alles wat daarbij komt kijken. Hoe dat een beetje verdrietig kan zijn, maar ook grappig.”

Hoe werd daarop gereageerd?

„Verschillende leeftijdsgenoten kwamen na het bekijken van de film naar me toe en vertelden dat ze, net als ik, soms moeite hebben om hun eigen weg te kiezen. Eerdere generaties hadden bijvoorbeeld het geloof van hun ouders waar ze zich tegen af konden zetten. Dat is nu veel minder. Veel mensen blijven een sterke band hebben met hun ouders.

„Je ziet dat ook in de manier waarop jonge mensen spullen als lp’s of liedjes van The Beatles omarmen. We zeggen ook niet meer: ‘fuck de muziek van onze ouders, we luisteren alleen naar onze eigen dingen!’ Maar daardoor blijf je ook rekening houden met wat je ouders goed en mooi vinden.”

Je verhaal blijkt universeel herkenbaar.

„Ik dacht dat het een verhaal was over een first world problem, kind zijn van gescheiden ouders, maar in Sint-Petersburg kwamen na afloop heel veel mensen met natte ogen naar me toe. Later hoorde ik dat in Rusland veel kinderen opgroeien in eenoudergezinnen. Dat was ook de reden dat de film was geselecteerd voor een festival waar veel maatschappelijke onderwerpen worden aangekaart.”

Kun je nu gemakkelijker afstand nemen van je moeder?

„Ik ben nooit een echt vervelende puber geweest. Alles ging altijd best harmonieus: ik was redelijk voor mijn moeder en zij voor mij. Daardoor heb ik nooit echt de navelstreng doorgeknipt. Ik denk dat ik het nu met deze film heb gedaan.”

Ook door kritisch te kijken naar de gevolgen van de levenshouding van je moeder? Je praat met de mannen die een rol hebben gespeeld in haar leven, onder wie je vader, regisseur Ate de Jong.

„Het was moeilijk toe te geven dat de keuzes die mijn moeder heeft gemaakt best veel invloed op mijn leven hebben gehad. Als je ouders scheiden, cijfer je jezelf als kind vaak wat weg. Je merkt hoe heftig het is voor hen: mijn moeder moest opeens alleen twee kinderen opvoeden terwijl ze ook een eigen zaak aan het opbouwen was. Dat is hard werken. Je gaat dus niet bij haar zitten huilen, je zegt dat het voor iedereen beter is. Pas als je ouder wordt, kom je erachter dat het voor jou als kind wél erg was. Dat het misschien niet anders kon, maar dat het best gek is als papa opeens weg is.”

Je probeert je moeder ook te framen door haar te filmen terwijl ze, alleen aan tafel, boontjes dopt. Je lijkt het erger dan zijzelf te vinden dat ze zonder partner oud zal worden.

„Toen ik begon aan de film, speelden de Engelse termen ‘loneliness’ en ‘solitude’ door mijn hoofd. Beiden betekenen ‘alleen’, maar loneliness staat voor ‘zielig, eenzaam’, solitude staat voor ‘sterk, op eigen kracht’. Mijn moeder associeert ‘alleen zijn’ met ‘sterk zijn’, ik met loneliness. Misschien zegt dat meer over mijn angsten dan over haar. Op mijn leeftijd is alleen eindigen iets om bang voor te zijn.”

Het is voor het publiek overduidelijk dat je dat fragment in scène hebt gezet. Maar die knulligheid maakt het ook grappig.

„Als je een film over jezelf maakt, moet je dat met humor doen. Dit probleem is ook niet groot genoeg om dramatisch neer te zetten. Verder zijn mensen tegenwoordig zo vertrouwd met de camera, dat je beter open kunt zijn over wat je doet. Als ik een documentaire bekijk, en iemand door een deur zie binnenlopen, weet ik dat de filmcrew eerst naar binnen is gegaan en aan die persoon heeft gevraagd: wacht even zodat we je kunnen filmen. Dan denk ik: proberen onzichtbaar te zijn als maker hoeft echt niet meer, daar zijn mensen te slim voor.”

Wat vond je moeder van de film?

„Ze is sowieso heel trots. Ze wilde ook altijd al eens naar Sint-Petersburg gaan, ik heb haar meegenomen naar de première van de film daar. Dat is ook wel een beetje volwassen worden: dat je je moeder op een vakantie kan trakteren.”

Op dit moment ga je nog in tegen de familietraditie, je hebt al twee jaar een vaste vriend. Geloof je dat het zal blijven duren?

„Ja. Het lijkt mij moeilijk om een goede relatie te hebben als je niet denkt dat het voor altijd kan zijn.”