De waarheid

Er was de ramp – nu is er het rapport. De Onderzoeksraad voor Veiligheid kreeg deze week alom lof voor het rapport over het neerstorten van MH17. Het eufemistische „ramp” laten we voortaan achterwege, het was een aanslag – zij het op het verkeerde doelwit. Was het tussenrapport nog zo omzichtig dat het nietszeggend was, het eindrapport blinkt uit in stugge nauwgezetheid. Met ambtelijke volharding worden krankjorume theorieën onderuit gehaald, politiek gestuurde insinuaties ontkracht, de waan feitelijk weerlegd. Het was een Russische Boek-raket, afgeschoten vanuit een door pro-Russische rebellen gecontroleerd gebied. Bijna anderhalf jaar na de aanslag, waarbij bijna driehonderd mensen vermoord werden, is de waarheid zo dicht mogelijk benaderd. Natuurlijk, ik wist het, u wist het, iedereen met ogen in zijn hoofd wist het, maar er waren zoveel mensen die het niet wilden weten. Publicist en oud-hoogleraar Karel van Wolferen, die voortdurend Oekraïense gevechtsvliegtuigen als potentiële daders bleef opperen, tegen journalist Wierd Duk eerder dit jaar: „Elke keer als er weer nieuw „bewijs” opduikt, dat uitgebreid op de voorpagina’s en op de radio en tv wordt gepresenteerd, blijkt dit van de Oekraïense veiligheidsdiensten of van andere partijdige bronnen afkomstig te zijn.” Tuurlijk.

Dus dank voor het rapport. Het duurde even, maar dan heb je wat.

Maar wat hebben we precies? Tegen de Volkskrant verklaart Joustra deze zaterdag dat Rusland er alles aan doet om het waarheidsgehalte van het rapport in twijfel te trekken: „Telkens komen de Russen met andere verhalen en andere sprekers. Ik heb de indruk dat ze het rapport proberen onderuit te halen en het maakt niet zoveel uit met welk argument.” De enige verklaring die hij kan bedenken is „dat ze problemen zien rijzen voor het vervolgonderzoek”. Bedoelt hij dat Moskou bang is dat de beschuldigende vinger naar een Russische verdachte zal wijzen? „Kennelijk.”

Bang? Het is allang bekend dat in het Rusland onder Poetin de propaganda naar een hoger niveau is getild, geïnspireerd door de theatrale mediamanipulatie van vriend Berlusconi. Het gaat allang niet meer om een waarheid tegenover de waarheid te zetten, maar om het hele idee van de waarheid an sich op losse schroeven te zetten. Dat doe je door een oneindige hoeveelheid verschillende waarheden in omloop te brengen, zodat de feiten opgaan in een ondoordringbare postmoderne mist. Uiteindelijk kiest iedereen zijn eigen waarheid, die wonderwel overeenkomt met de overtuiging die je toch al had. Iedere andere versie wordt dan gezien als een bedreiging, een regelrechte aanslag op je eigenwaarde.

Het zal de Russische machthebbers dus geen bal kunnen schelen of ze met hun steeds wisselende verklaringen een idioot verdachte indruk maken. Mensen kiezen hun waarheid op basis van emotie, dat wordt steeds door onderzoek aangetoond – als je dat eenmaal weet, kun je daar behendig op inspelen. De waarheid blijkt vooral een kwestie van perceptie, dus waarom die perceptie niet een handje geholpen? Dat inzicht wordt nu volop gebruikt door iedere populistische beweging van welke snit dan ook; maar ook de gevestigde politieke orde is dag en nacht bezig met het „framen” van de feiten. Als antwoord is er zelfs een heel nieuw journalistiek genre omheen ontstaan, die van het factchecken.

Vechten tegen de bierkaai, denk ik.

Wat vooral behendig geëxploiteerd wordt, is de perceptie dat jij het slachtoffer bent van de „waarheid” van anderen. Vandaar die emotionele reacties: een man in Beverwaard afgelopen vrijdag tegen burgemeester Aboutaleb over de komst van een paar honderd asielzoekers: „Wat is mijn leven dan nog waard?” Vandaar die van iedere werkelijkheid losgezongen hyperbolen: volgens een PVV-Statenlid is Beverwaard nu „een buitenwijk van Teheran”. Die hyperbolen – dat wellustige „het volk” is er ook een – drukken geen feitelijkheid meer uit, maar alleen nog gevoel, waar vervolgens feiten bij gezocht worden. Onzin is een relatief begrip geworden.

Tegen die achtergrond lijkt de trage, onverstoorbare feitelijkheid van Joustra en zijn Onderzoeksraad een baken van nuchterheid. Maar heb je er ook iets aan? Tegen de Volkskrant zegt Joustra te betwijfelen of al dat zorgvuldige onderzoek tot een veroordeling zal leiden: „Verschillende landen staan niet te trappelen om überhaupt mensen uit te leveren.” Als voorbeeld noemt hij Rusland. Daar zitten we dan met onze waarheid. Volgend jaar zullen we vast weten wie de schuldigen zijn, met bewijzen erbij. Ik ben bang dat de geschiedenis zich er weinig van zal aantrekken.