Als de PvdA mag, mag de VVD ook

Na het tumult in Oranje kwam de coalitie ineens verrassend soepel tot een akkoord over de opvang van asielzoekers. Hoe een ingewikkelde kwestie eens géén crisis werd.

Premier Rutte en vicepremier Asscher tijdens een debat over de vluchtelingencrisis. Foto David van Dam

Premier Mark Rutte gaat als eerste naar buiten om met de journalisten te praten. Die staan er lang niet altijd na afloop van het vaste coalitieoverleg op maandagochtend. Maar dit keer weten ze dat er misschien iets te halen valt in de hal van het ministerie van Sociale Zaken.

Ze hebben een deal, vertelt Rutte voor de camera’s. Hij schetst de afspraken die VVD en PvdA zojuist hebben gemaakt over asielzoekers met een status: extra containerwoningen, bijstand ‘in natura’ en geen voorrang meer bij een huurwoning. Hun bijstand daalt, maar in ruil hoeven ze niet meer te betalen voor hun woning en zorgverzekering. Sleutelwoorden zijn „sober” en „rechtvaardig”.

Het akkoord van afgelopen maandag vormt het sluitstuk van een week politiek handwerk. Voor de buitenwereld lijken de afspraken van die ochtend zomaar en verrassend snel tot stand te zijn gekomen. Over asiel en vluchtelingen verschillen VVD en PvdA immers fundamenteel van mening. Maar binnenskamers zien de twee regeringspartijen het pakket afspraken al veel eerder vorm krijgen.

Dinsdag 6 oktober Het onderwerp leeft

Bij de VVD-fractie werken ze al sinds het zomerreces aan een plan. De liberalen willen Nederland onaantrekkelijk maken voor mensen die hier geen veiligheid, maar vooral een betere economische toekomst zoeken. Ze willen vluchtelingen minder rechten geven dan gewone Nederlanders. Geen voorrang meer bij het krijgen van een huis, „zuinig leefgeld” en alleen basale medische hulp. Het is juridisch flink wat uitzoekwerk, want welke voorzieningen mag je vluchtelingen ontzeggen zonder internationale verdragen te schenden?

Op dinsdag 6 oktober besluit fractieleider Halbe Zijlstra dat het plan die week echt naar buiten moet. Het onderwerp leeft. En de PvdA is daags daarvoor met een eigen voorstel gekomen. Het kabinet moet binnen twee jaar 100.000 prefabwoningen bouwen om lucht te geven aan de hoogste woningnood, voor asielzoekers en Nederlanders. En als de PvdA mag, mag de VVD natuurlijk ook.

Die avond reist staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Asiel, VVD) af naar Oranje, om het Drentse dorpje te dwingen extra asielzoekers op te vangen. Boze inwoners blokkeren zijn auto en geven er een paar rake klappen op.

PvdA-leider Diederik Samsom belt hem meteen vanuit Amsterdam, waar hij die avond toevallig een etentje heeft met de rest van de partijtop: Dijsselbloem, Spekman en Asscher. „Hoe gaat het, Klaas?” vraagt Samsom. „Kun jij een auto uitdeuken”, antwoordt Dijkhoff onderkoeld.

Woensdag 7 oktober Omslagpunt

Iedereen in de coalitie ziet: ‘Oranje’ is een omslagpunt. Als Zijlstra en Samsom op woensdag met elkaar bellen, zijn ze het eens dat ze snel tot afspraken moeten zien te komen. De vluchtelingencrisis is te groot om nu partijpolitiek over te bedrijven. Hoewel: de VVD lanceert over een paar dagen wel het plan-Zijlstra. Samsom krijgt een seintje dat het eraan komt, zodat hij zich straks niet overvallen voelt.

Die dag bespreekt de Tweede Kamer de begroting van minister Blok (Wonen, VVD). Kamerlid Roald van der Linde voert voor de VVD het woord en krijgt de opdracht het prefab-plan van de coalitiepartner niet al te hard af te schieten tijdens het debat. Tegelijk reageert de PvdA niet al te afwijzend op zijn tegenvoorstel, dat op de voorpagina van het AD stond: schaf de voorrangspositie voor vluchtelingen met een verblijfsvergunning af.

Hier valt een koppeling te maken, zien de coalitiepartijen: de prefabwoningen van de PvdA, het schrappen van de voorrang van de VVD. Maar aan de bouw van die woningen zit voor de gemeenten nog een probleem vast. Het eerste half jaar betaalt het Rijk het verblijf, dat heeft Dijkhoff al geregeld. Maar wat daarna? Moeten vluchtelingen na zes maanden alsnog naar een ‘normale’ sociale huurwoning doorstromen? Daar hebben gemeenten nog steeds een tekort aan, dat verandert niet door de bouw van extra prefabwoningen.

Hier komt de ‘bijstand in natura’ in beeld – al praten VVD en PvdA er nog niet onderling over. Gemeenten betalen dan voor de huisvesting en zorgverzekering van vluchtelingen met een verblijfsstatus, en houden die bedragen in op hun bijstandsuitkering. Bij de VVD kwam dit idee terecht via hun bewindspersonen Blok en Dijkhoff. En bij de PvdA heeft asielwoordvoerder Attje Kuiken een hele lijst van wet- en regelgeving voor asielzoekers gemaakt, inclusief de knelpunten voor gemeenten. Het valt allemaal toevallig in elkaar.

Zaterdag 10 oktober Verhitte PvdA’ers

Op vrijdagavond stuurt Zijlstra alvast een pdf van het VVD-plan naar Samsom. Maandag zien we verder, spreken ze af.

Om zijn plan te promoten, heeft Zijlstra een interview in de weekendkrant van het AD. Daarin vliegt de VVD’er uit de bocht. Hij benadrukt dat hij Nederland „onaantrekkelijk” wil maken voor vluchtelingen. En hij suggereert dat asielzoekers in Nederland ooglidcorrecties, borstvergrotingen en -verkleiningen vergoed krijgen.

Het interview leidt die ochtend al vroeg tot verhitte discussies in de Whatsapp-groep van de PvdA-fractie. Wat erg dat de VVD zo tweederangs burgers wil creëren! En hoe kan Zijlstra nou over borstvergrotingen voor asielzoekers beginnen als die gewoon een nare oorlog zijn ontvlucht?

Via via bereiken die geprikkelde PvdA-reacties ook de VVD. Dit kan nog leuk worden maandag, denken ze daar. Al reageert asielwoordvoerder Kuiken van de PvdA voor de goede verstaander niet afkeurend op het héle plan. Een strategie van ontmoediging via ongelijke behandeling wijzen we af, zegt zij. „Mensen vluchten uit nood, niet voor een ooglidcorrectie.” Maar over de voorrangspositie en sobere huisvesting houdt ze haar mond.

Maandag 12 oktober Enkele tientjes

Rond half elf ’s ochtends vergezelt Zijlstra premier Rutte tijdens zijn wekelijkse loopje van Algemene Zaken naar het ministerie van vicepremier Asscher. Het coalitieoverleg – Rutte en Asscher, Samsom en Zijlstra zitten aan tafel – blijkt al gauw vruchtbaarder dan ze tevoren vermoedden. Beide partijen willen hun electoraat laten zien dat ze heus wel rekening houden met de onrust in de samenleving rond asielzoekers. De toeslagen voor vluchtelingen kunnen nu wel erg hoog oplopen, vinden VVD én PvdA.

Over de sobere nieuwe woningen en het afschaffen van de voorrangspositie zijn ze het snel eens – dit hadden ze feitelijk vorige week al afgekaart. Wie het als eerste de bijstand in natura noemt in dit overleg, daarover doen betrokkenen vaag. Het doet er ook weinig toe, vinden ze: het gaat erom dat ze eruit zijn gekomen.

De gezamenlijke conclusie is dat vluchtelingen minder bijstand krijgen, in ruil voor een woning en een zorgverzekering. Samsom grapt: „We kunnen wel over een ‘beperkt aantal tientjes’ spreken.” Het is een verwijzing naar de bed-bad-broodcrisis, waar de twee partijen uiteindelijk overeenkwamen dat uitgeprocedeerde asielzoekers „een beperkt aantal weken” opvang krijgen.

In het ‘plan-Zijlstra’ stond óók dat het leefgeld voor vluchtelingen naar beneden gaat. Nu dat feitelijk gebeurt, ook al krijgen asielzoekers er huur en zorg in natura voor terug, kan dat zomaar als winst voor de VVD worden uitgelegd. Dus zegt Zijlstra toe dat hij de afspraken niet al te triomfantelijk zal koppelen aan zijn VVD-plan.

En dan kan Rutte naar buiten.