Europa vestigt nu alle hoop op Turkije

EU-leiders willen afspraken maken met Turkije over het tegenhouden van migranten in ruil voor 3 miljard euro en soepelere visumeisen.

Twee vluchtelingen hebben zich in een isolatiedeken gehuld na aankomst op het Griekse eiland Lesbos na de zee te zijn overgestoken vanuit Turkije. Vier anderen, vooral kinderen, verdronken gisteren. Foto Dimitri Dilkoff / AFP

Terwijl de EU-leiders donderdagavond bijeenkwamen in Brussel, was het de niet-aanwezige Turkse president Erdogan die hun top over de vluchtelingencrisis domineerde. In de woorden van een EU-diplomaat: „Zonder de Turken gaan we deze crisis niet oplossen. En de Turken weten dat.”

Turkije is op dit moment het belangrijkste transitland voor vluchtelingen die naar Europa willen. Het kan eisen stellen en deed dat gisteren ook: het is bereid om meer te doen om mensen tegen te houden, als EU-lidstaten 3 miljard euro noodhulp op tafel leggen. Ook wil het dat Europese visumeisen voor Turken worden versoepeld.

Frans Timmermans, de tweede man van de Europese Commissie, onderhandelde de afgelopen dagen met de Turkse regering over de eisen en wist hier gisteren zelfs al een conceptakkoord over te sluiten. EU-leiders mochten vervolgens op hun top tekenen bij het kruisje. Snakkend naar wezenlijke vooruitgang in het vluchtelingendossier deden ze dat. Erdogan kan tevreden zijn: twee weken voor de verkiezingen in zijn land scoort hij een belangrijke ‘overwinning’.

Ook lidmaatschap weer op tafel

Turkije wil ook dat de onderhandelingen over EU-lidmaatschap nieuw leven wordt ingeblazen. Hoewel hier niet naar verwezen wordt in het conceptakkoord, hoort dit volgens ingewijden wel bij de deal. Dat is saillant: de onderhandelingen waren doodgebloed en veel landen, waaronder Nederland, hebben er niet zoveel zin meer in. Dat Turkije snel EU-lid wordt is niet waarschijnlijk, maar dat de onderhandelingen versneld worden, lijdt geen twijfel. Het is „slikken met dichtgeknepen neus”, aldus een EU-diplomaat.

EU-leiders moesten een tweede keer slikken, want de voortvarendheid waarmee de Europese Commissie in Ankara handelde, staat in schril contrast met hun eigen daden.

Woensdag bleek dat van de 500 miljoen euro die in september waren toegezegd om Jordanië, Libanon en Turkije te ontlasten nog maar 8 miljoen binnen is. Van de ruim 1.000 extra mensen die nodig zijn om de EU-buitengrenzen te versterken, zijn er 130 geleverd. Intussen staan de middelen die de Commissie uit de EU-begroting heeft toegezegd al wel klaar.

De afgelopen weken waren lidstaten ook verwikkeld in een energieslurpende discussie over Europese solidariteit en het ontlasten van Griekenland en Italië. De afspraak is nu om 160.000 vluchtelingen eerlijker over de EU te spreiden, maar dit komt nauwelijks van de grond: tot nu toe zijn enkele tientallen geherhuisvest.

Zondag bezoekt de Duitse bondskanselier Merkel Turkije, nadat anderen haar al voor gingen. Kortom: alle hoop is nu gevestigd op Turkije. Niet voor niets besloot de Commissie om de publicatie van haar jaarlijkse beoordeling van kandidaat-lidstaten uit te stellen. Het rapport over Turkije is naar verluidt erg kritisch, onder meer over de persvrijheid in het land.

Kati Piri (PvdA), Turkije-rapporteur in het Europarlement, juicht de extra noodhulp aan Turkije toe, maar vindt de vermenging met het EU-lidmaatschap zorgelijk. „De vluchtelingen hebben daar niks aan en het wekt de indruk van een politieke beloning voor Turkije.”

Maar Europees ‘president’ Donald Tusk vatte het nieuwe leidende principe na afloop van de top kernachtig samen: „Jullie helpen ons, wij helpen jullie, zo simpel is het.”