Recht & Onrecht

De Politiecolumn: Groepsdenken hindert politietop

In de sociale psychologie heet het groepsdenken. Een dodelijke combinatie binnen een groep besluitvormers van een illusie van onkwetsbaarheid. Een onaantastbaar gevoel van goed bezig zijn. Stereotypering van ‘de ander’, diegene die vraagtekens plaats bij het in beton gegoten besluit. Grote druk op criticasters, zowel intern als extern. Zelfcensuur en koste wat het kost vasthouden aan het gevoel van unanimiteit.

De top van Veiligheid en Justitie vertoont groepsdenken. Evenals de top van de politie. Groepsdenken leidt tot tunnelvisie: er wordt niet of onvoldoende gezocht naar alternatieven. Immers, de nationale politie moet en zal op basis van het realisatie/herijkingsplan in de daarvoor aangegeven tijd en voor het voorziene bedrag worden gerealiseerd. Omdat de groepsdenkers die elkaar in een houdgreep houden dat hebben bepaald als zijnde de alles omvattende ‘waarheid’. ‘Jullie (buitenstaanders) begrijpen niet waar wij mee bezig zijn’. Wee het gebeente van degene die de consensus durft te doorbreken. Pek en veren dalen neer.

Groepsdenken omvat ook het onvoldoende zoeken naar nieuwe informatie. Ook is er geen begin van het nadenken over wat te doen als omstandigheden zich wijzigen. ‘Wij houden koers’. Voor de vorming van de nationale politie hebben we het dan over wijzigende omstandigheden als een nieuwe minister die de bezem haalt door het groepsdenken op zijn departement. Vorige week hielden Van der Steur en zijn nieuwe secretaris-generaal ‘donderspeeches’ voor de ambtelijke top. De nieuwe politieke leiding weigert te werken in een ‘Yes, minister’ omgeving. U weet wel de Britse serie waarin een satirisch beeld wordt geschetst van politiek-ambtelijke verhoudingen. Waarin de minister steevast als lulletje lampenkatoen wordt afgeschilderd.

 

 

De nieuwe minister, de nieuwe SG, zeggen ‘no way’. Gerard Bouman, de eerste korpschef van de nationale politie, heeft nu aangekondigd dat hij vertrekt. Bouman was de verpersoonlijking van het groepsdenken binnen de politie. Maar, hij is de afgelopen jaren geleidelijk gaan twijfelen aan de in beton gegoten ‘waarheid’. Hij agendeerde en steunde de verwaarlozing van de diender in dossiers als ziekteverzuim, PTSS en sprak zich uit over discriminatie door de politie. Maar, was toch ook de dirigent van het groepsdenken binnen de top. Hij houdt vast - ook bij zijn aankondiging - dat het project op de rails staat. Dat is psychologisch verklaarbaar, maar staat haaks op de werkelijkheid.

Met zijn terugtreden zijn haarscheuren ontstaan in het groepsdenken. Van een aantal van mijn quotes die zijn opgenomen voor Nieuwsuur, op de dag dat Bouman zijn vertrek aankondigde, word ik aangesproken door politie-intimi op de ‘helden van de terugtocht’ uitspraak. Een soort van verontwaardiging. Hoe kan je deze botte man als ‘held van de terugtocht’ karakteriseren? Shame on you! ‘Helden van de terugtocht’ is gecoined door de Duitse essayist Enzensberger. Teruggrijpend op politieke en militaire denkers gaat dit over de moeilijkheid - en misschien wel de grootste moed in politiek, beleid en operaties - om zich terug te trekken. Om in te zien dat de slag verloren is en om te hergroeperen. Om de troepen en de natie niet teveel schade op te laten lopen. Inlevering van het eigenbelang voor een hoger belang.

Groepsdenken kan alleen worden doorbroken door binnen een beslissingsorgie tegenspraak toe te laten. Door je eigen waarheid te toetsen aan interne criticasters. Aan priemende ogen van buitenstaanders. De vorming van de nationale politie is een juridisch noch een organisatorisch vraagstuk. Dat alles is oplosbaar. Nauwelijks oplosbaar is de mindset van topambtenaren en de leiding van de politie die geloven dat ze op water kunnen lopen. Dat is  in de geschiedenis aan een enkeling voorbehouden. Maar hier ontbreekt wetenschappelijk bewijs. In de literatuur over groepsdenken wordt verondersteld dat groepsdenkers zichzelf kunnen behoeden voor de aangegeven valkuilen.

Zelf ben ik meer van de school dat zachte heelmeesters stinkende wonden maken. Henk van Essen, nu lid van de korpsleiding, vroeg mij in 2012 een presentatie te geven over mijn ‘Lessen uit het Noorden‘. Over de vorming van een shared service centrum door de drie Noordelijke regio’s en wat we daar van kunnen leren voor de nationale politie. Henk van Essen was toen korpschef van de regio Haaglanden. Tijdens de discussie vroeg hij mij ‘waar heb je niet over geschreven?’ Goede vraag. Ik antwoordde ‘over het feit dat in de benoeming van de leiding van de nationale politie en de eenheidsleidingen niet gekozen is voor nieuwe mannen en vrouwen. Zij zijn niet belast met het verleden. En, zij zouden loyaal tot op het bot zijn geweest omdat zij een kans krijgen’.

Helden van de terugtocht is een vrij dramatisch begrip. Ik schreef eerder columns over ‘beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald’ en ‘laten we ophouden met toneelspelen’. Gericht tegen de bunkermentaliteit ten departement en binnen de top van de politie. Groepsdenken op het ministerie wordt nu aangepakt. Er wordt - als het serieus wordt genomen - afscheid genomen van topambtenaren. Anders kijken we naar een herhaling van ‘Yes Minister’. Groepsdenken is binnen de top van de politie gaan wankelen door de terugtocht van Gerard Bouman. Ik zou hier meer helden van de terugtocht willen zien. Niet alleen in de top, maar op alle leidinggevende niveau’s. Helden van de terugtocht doen dat uit zichzelf. Dat is geen zwakte, maar leiderschap in optima forma.

 

Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan Nyenrode en bijzonder hoogleraar Politiestudies en Veiligheidsvraagstukken aan de VU. De Politiecolumn wordt afwisselend geschreven door deskundigen uit het politieveld.

 

Blogger

Bob Hoogenboom

Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan Nyenrode waar hij 'fraude en witwassen' in de accountantsopleiding en 'governance/corporate governance & pps' in het modulair MBA-programma doceert. Samen met Marc Schuilenburg geeft hij het mastervak 'Politie en Veiligheid' aan de VU. Bob schrijft blogs op maatschappijenveiligheid.nl en accountant.nl over actuele fraude- en politievraagstukken en twittert als @abhoogenboom. Sinds 1988 is hij als part time docent verbonden aan de Politieacademie. Voor zijn proefschrift Het Politiecomplex (1994) ontving hij de Publicatieprijs van de Stichting Maatschappij en Veiligheid.