‘De enige echte leider is Merkel’

Zonder EU had de vluchtelingencrisis tot oorlog kunnen leiden, zegt Herman Van Rompuy, de oud-president van Europa vlak voor de top in Brussel donderdag. „Ik beklaag mijn opvolger wel eens.”

Herman van Rompuy. Foto: Jimmy Kets

Het is bijna een jaar geleden dat Herman Van Rompuy het Europese presidentschap overdroeg aan Donald Tusk, en hij benijdt zijn opvolger niet. „Europa ziet er compleet anders uit”, zegt de Belg, nu voorzitter van de Brusselse denktank European Policy Centre. „Wij hadden de eurocrisis, heel destabiliserend, die kraakte de Europese instellingen. De vluchtelingencrisis is van een andere orde. Die vreet aan het vertrouwen in de samenleving. Heel ondermijnend. Ik beklaag mijn opvolger wel eens.”

Hoe handelt Europa in de vluchtelingencrisis?

„Goed dat u vluchtelingencrisis zegt. Dit is geen migratiecrisis, zoals sommigen beweren. Een belangrijk onderscheid. Eerst was er een elan van generositeit, barmhartigheid. Nu worden we overweldigd door de aantallen. Niet de komst van vluchtelingen is destabiliserend. De aantallen maken mensen bang. Veel regeringen hadden die aantallen niet verwacht. Ze handelden ieder voor zich. Dit werd zó groot, ze raakten het noorden kwijt. Daarna het besef: we hebben een Europese oplossing nodig. De eerste reactie was nationaal, de tweede meer Europees, om het besef dat men het alleen niet aankon. Ook tijdens de eurocrisis kwam de systematische aanpak later. Het duurde twee jaar voor we aan de bankenunie gingen werken.”

Waarom een Europese oplossing?

„Stel, er was geen EU. Dan had de oorlog in Syrië ook plaatsgevonden. Het enige wat iedereen dan kon doen was prikkeldraad spannen tussen landen: vluchtelingen in buurlanden houden. Zou de beggar-thy-neighbour policy iets oplossen? Denk van niet. Je zou zelfs oorlog niet uitsluiten. Men geeft Schengen de schuld, zonder was het erger geweest.”

U zegt: we wisten het niet. Maar de VN sloegen eind 2014 al alarm.

„Dat is niet goed doorgedrongen. Italië stopte in november met Mare Nostrum [patrouilles op zee], omdat het een pull factor was voor vluchtelingen. De regeringsleiders zeiden: oké. Ik was erbij. Later verdronken honderden mensen op zee. Ik neem een deel van de verantwoordelijkheid. Het knaagt. We sluiten soms een koopje op de menselijke waarden. Die gelden voor ons maar minder voor anderen. In onze cultuur zit dat je kinderen en familie eerst komen en dan pas de vreemdeling. Je wilt je wel openstellen, maar wordt bang en ervaart dingen als bedreiging. Niet iedereen geeft daaraan toe.”

Moeten we die angst bestrijden?

„Ja. In de manier waarop we hierover spreken mis ik een menselijke dimensie. De gemeente Koksijde waarschuwt: toerisme lijdt eronder als we vluchtelingen opvangen. Van Kos begrijp ik dat, maar Koksijde? Leiders moet hier wat aan doen. Politiek is daden én woorden. Angst leidt tot vijanddenken. Als je zegt dat er terroristen onder de vluchtelingen zitten, versterk je het gevoel van wantrouwen bij burgers.”

Steunt u het optreden van Merkel?

„Ik stond helemaal achter haar ‘Wir schaffen das’. Ze heeft die houding niet gewijzigd. Haar wordt verweten dat dit ‘vluchtelingen aantrekt’. Maar die vonden hun weg allang naar Duitsland. Vorig jaar zaten er al 60.000 Syriërs. Het is de welvarendste natie van Europa, met weinig werklozen.”

Wuift u de problemen nu niet te gemakkelijk weg?

„De EU moet maatregelen nemen, zeker. Nodig zijn beter bewaakte buitengrenzen, opvang en registratie bij binnenkomst, geharmoniseerde asielvoorzieningen, evenredige distributie van vluchtelingen. Het sluiten van de grenzen hoort hierin niet thuis. Zonder Schengen zou het in Europa veel gevaarlijker zijn geweest. Ik ben blij dat Merkel dit volhoudt.”

Merkel wil distributiequota. Vier Oost-Europese landen wilden dit niet, ze werden weggestemd.

„Heel goed dat dit is gebeurd. Die vier zijn nog geen 10 procent van de Europese bevolking. Als het niet was gebeurd, had men weer gezegd: Europa is verdeeld.”

Europa ís toch verdeeld? Burgers helpen, maar extreem-rechts groeit.

„Dit lijkt een keus tussen ethisch idealisme en politiek realisme. Maar Merkel houdt niet alleen een moreel discours, maar ook een Europees discours. Praktisch is ze ook: niet iedereen kan naar Duitsland komen.”

Begrijpt u dat Merkel onder vuur ligt?

„Wat Merkel zegt is verfrissend voor een samenleving vol cynisme, waarin sommigen alleen christenen willen en anderen zeggen: wij zitten vol. Je kunt betogen dat zij naïef is. Dat Oost-Europese leiders die tegen quota stemden, realistisch zijn. De Poolse minister stemde niet tegen, terwijl veel Poolse burgers dat wel wilden. Leadership. Velen zien een democratisch deficiet. Ik zie ook een leiderschaps-deficiet. Leiderschap is dat je op cruciale momenten tegen een stemming in durft te gaan. Ondemocratisch? In veel landen zijn binnenkort verkiezingen. Dan kunnen burgers hun leiders naar huis sturen.”

Dat willen die leiders voorkomen.

„Begrijp ik, maar ze moeten verder met de crisis beheren. Daar zijn leiders voor.”

Bij te veel verkiezingen is er juist een democratisch overschot? We hadden Catalonië, Portugal. Nederland houdt een referendum over het associatieverdrag met Oekraïne.

„Leiders hebben steeds meer een dubbele legitimiteit: nationale én Europese legitimiteit. Je zou bijna zeggen, óverlegitimiteit. Dat komt door de europeanisering van de binnenlandse politiek. Anderen noemen het de ‘verbinnenlandsing’ van de politiek: controle op Europees beleid gebeurt nu in álle landen. Voor de crisis zeiden velen: Europa is ver van mijn bed. Sinds de eurocrisis staat Europa dichter bij de burger. Te dichtbij, zeggen sommigen. Ik herinner me drie jaar geleden Finse gemeenteraadsverkiezingen, die over Griekse steun gingen. Griekenland! In Wuustwezel gaan de gemeenteraadsverkiezingen over wat in Wuustwezel gebeurt. In veel landen zit Europa in het hart van de politiek. Positief en negatief. De Bundestag stemde vaak vóór leningen voor Griekenland. Maar de Slowaakse regering werd eens vanwege die leningen naar huis gestuurd.”

Is het Nederlandse referendum geen poging om macht terug te halen?

„Aan tafel in Brussel is de dynamiek anders. Regeringsleiders hebben meer het gevoel: ‘We zitten in één boot’. Ze weten dat er een nationaal én Europees belang is. De peer pressure is groot. Sommigen slikken alles wat ze voorheen zeiden in. Sommigen waren buiten tegen vluchtelingenquota en stemden binnen vóór. Hoe leiders tegen hun volk spreken, is belangrijk. Laatst hoorde ik de Italiaanse premier zeggen: ‘Wat denken ze in Brussel wel, die zijn niet gekozen!’.”

Nederlanders zeggen weleens: ‘Ons wordt nooit wat gevraagd.’

„We vragen het Nederland bijna permanent! Mensen beseffen soms amper dat we in gedeelde soevereiniteit leven. [De Griekse premier] Tsipras deed in januari allerlei beloftes om te worden gekozen. Er zijn achttien andere democratieën in de eurozone. Tsipras kan hun zijn wil niet zomaar opleggen.”

Loopt dit niet een keer mis?

„Wat is dat, mislopen?”

Dat er geen akkoord komt.

„Geen akkoord, dat gebeurt elke dag! Het meest dramatische is als een land opstapt. De UK is er bijna uit. Ze zitten niet in de euro en Schengen. Ze waren niet eens in Minsk voor onderhandelingen met Rusland en Oekraïne. Iedereen weet dat het niks oplost als je alleen staat. Neem de vluchtelingen: maakt het iets uit, als je uit de EU gaat?”

Is besluiteloosheid hét probleem?

„Niet bij voorbaat. Wie had gedacht dat het in de eurocrisis 18 tegen 1 zou worden? Iedereen was bezorgd over noord tegen zuid, links tegen rechts. Maar nee, het was 18 tegen 1, mede dankzij de fratsen van minister Varoufakis. Chapeau voor Dijsselbloem. Ik wil maar zeggen: iedereen heeft hypothesen maar er komt altijd een besluit. Ook in de vluchtelingencrisis, al is het moeilijk. Is dat een harmonische wereld? Nee. Maar we leven niet in een harmonische wereld. Kijk naar de VS. Daar is de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden net afgetreden omdat hij de polarisering niet meer aankon in zijn partij en in het land. Ik ben te nuchter om trots te zijn, maar heb vertrouwen dat Europa hier ook wel doorheen komt.”