Oudste verhaal ter wereld krijgt nieuwe regels

Op een kleitablet zijn twintig nieuwe regels ontdekt van het epos van Gilgamesj, over een Sumerische moord in het cederwoud.

Humbaba, Babylonische kop ca 1800 v Chr. British Museum

De nieuw gevonden Tablet V, met meer informatie over het cederwoud. Foto F. N. H. Al-Rawi

Aan het oudste verhaal ter wereld, het epos van Gilgamesj, 4500 jaar oud, zijn een twintigtal dichtregels toegevoegd. Het epos was millennia lang populair in de oude landbouwbeschavingen in het Midden-Oosten. De herontdekking van het epos was een van de grote archeologische vondsten van de negentiende eeuw.

De nieuwe regels zijn ontdekt nadat in 2011 het Suleimaniayah Museum in Iraaks Koerdistan voor 800 dollar een duizenden jaar oude kleitablet kocht, met onbekende herkomst. De tablet is waarschijnlijk afkomstig uit een illegale opgraving. Gebruik van (vermoedelijk) gestolen artefacten in de wetenschap is vaak omstreden. Maar deze aankoop was juist onderdeel van een groot project van het museum om archeologische objecten aan te kopen zonder vragen te stellen, juist om ze te behouden voor de wetenschap. Door de oorlogstoestand in Irak wordt veel gehandeld in illegaal opgegraven objecten. De schattingen van de ouderdom van de tablet lopen uiteen tussen 2.000 en 500 v. Chr.

Naast de twintig extra regels, is ook een onduidelijkheid in de volgorde van een aantal verhaalelementen opgelost. Het zijn allemaal geen ingrijpende veranderingen, het hele epos zoals we dat al kenden is ongeveer 3.000 regels lang. Maar een uitbreiding van het oudste verhaal ter wereld is altijd nieuws, ook al duurde het even voor het tot de wereld doordrong. De toevoegingen werden door Farouk Al-Rawi en Andrew George van de University of London vorig jaar al beschreven in het Journal of Cuneiform Studies, maar ze zijn pas breder bekend geraakt toen de website Livescience er over schreef, begin deze maand.

Moord in het cederwoud

De helft van de ongeveer 20 extra regels zijn een uitvoeriger beschrijving van een cederwoud. De held Gilgamesj en zijn wilde vriend Enkidu gaan naar dat woud om roem te verwerven en om de bewaker Humbaba te vermoorden, na een opdracht door de god Shamas in een droom van Gilgamesj.  De andere nieuwe regels zijn zwaar beschadigd en moeilijk te lezen, maar gaan over de eerste reactie van verheugde reactie van Humbaba als hij merkt dat hij gasten krijgt. Misschien wel zijn oude vriend Enkidu!

Humbaba, Babylonische kop ca 1800 v Chr. British Museum

In de uitgebreidere beschrijving van het woud stroomt er nu hars uit de bomen en er klinkt ook een echt dierenorkest. De bekende beschrijving van het cederwoud (‘geheel verknoopt was het dichte struikgewas, het woud vormde een dicht gewelf’) was al een voor Sumerische geschriften zeer ongewone landschapsbeschrijving.

Het woud wordt nu nog duidelijker beschreven als een grote jungle:
Kilometers naar alle kanten zaaiden de ceders jonge boompjes uit,
de [grote] ceder zat vol brokken hars, die als regen naar beneden miezerde.
En overal in het bos ging een vogel zingen en antwoordde een ander.
Een constant kabaal was het geluid, een enkele boomkrekel begon een luid koor.
Een woudduif kreunde, een tortelduif riep een antwoord.
En toen de ooivaar schreeuwde, juichte het hele bos.
Apenmoeders zongen keihard, jonge apen krijsten, als een band van muzikanten en drummers. Dagelijks beuken zij een ritme voor Humbaba
.'

Het verraad van Enkidu

In die laatste beschrijving van de muzikanten klinkt ook een beschrijving van een koninklijk hof door: Humbaba zit als een heerser in zijn paleis van bomen, met eigen muziek gemaakt door wilde dieren. Zo was dat allemaal in de nu bekende versies nog niet beschreven.

In de paar andere nieuwe, maar helaas fragmentarische regels wordt verder duidelijk dat Enkidu een oude vriend is van de bewaker van het woud, het monster Humbaba. Die oude vriendschap werd al vermoed op grond van andere passages van het epos. Als Humbaba geluiden in zijn bos hoort lijkt hij verheugd dat Enkidu weer terugkeert. Die vreugde maakt de moord door Gilgamesj op Humbaba, met hulp van Enkidu, des te bitterder. Dit is echt diep verraad door Enkidu.

In 2005 maakte Theu Boermans met zijn Theatercompagnie de Gilgamesj-voorstelling 'De dood is blind'