In Wit-Rusland spreken ze weer Wit-Russisch

De gisteren herkozen president Loekasjenko wil tot elke prijs voorkomen dat Wit-Rusland Oekraïne achterna gaat. Zijn wapen: de vergeten eigen taal.

Wit-Russische militairen brengen hun stem uit bij een stembureau in Bogushi, vlak buiten Minsk. Foto Maxim Malinovsky/AFP

Noem gemakzucht, noemt het schroom, maar Pavel Sverdlov spreekt bijna nooit Wit-Russisch, zelfs niet met zijn vriendin.

Wit-Russische militairen brengen hun stem uit bij de presidentsverkiezingen. De zittende leider Loekasjenko, sinds 1994 president, kan na de ruime zege aan zijn vijfde termijn beginnen. Foto Maxim Malinovsky/AFP

Nu moet hij wel. De 31-jarige webredacteur staat voor een volle zaal in café ‘U’, in hartje Minsk. Elke maandag wordt hier de Wit-Russische taal onderwezen – door vrijwilligers. Pavel staat hier voor het eerst, maar het optreden gaat hem opvallend gemakkelijk af. De cursisten lachen, als hij demonstratief een vlinderdasje voor doet. „We gaan een quiz doen”, zegt Pavel monter, en leest de vraag langzaam voor. „Waarvan voerde Wit-Rusland volgens de officiële gegevens 16.000 ton in, uit 21 landen op de wereld, uitgezonderd Albanië, Georgië, Finland en Zweden?” In de zaal wordt koortsachtig overlegd. „Tien seconden”, roept Pavel. „En … tijd! Het juiste antwoord is ‘aardappels’.”

Wit-Rusland – of beter: Belarus – is niet alleen ‘de laatste dictatuur van Europa’, ook een land zonder eigen taal. Bijna 84 procent van de negen miljoen inwoners is van Wit-Russische afkomst, bijna niemand spreekt foutloos. „Een op de tien”, zegt Sverdlov. „Hooguit.” Svetlana Aleksijevitsj, de schrijfster die donderdag de Nobelprijs voor de literatuur won, schrijft haar boeken in het Russisch.

In de twintigste eeuw voerde de Sovjet-Unie een grondige russificatie door in Belarus. Maar ook na de onafhankelijkheid in 1991 kreeg het Wit-Russisch nauwelijks voet aan de grond. In 1994 werd Aleksandr Loekasjenko gekozen tot president. De voormalige Kolchoze-directeur richtte de blik naar Moskou.

Twintig jaar later is Wit-Rusland niet alleen een autoritair bestuurd land, ook een satellietstaat van het Kremlin. Loekasjenko schafte de nationale wit-rood-witte vlag af, en verving het nationale wapen – een ridder te paard – door een communistisch aandoend embleem met twee korenschoven en een rode ster. Gisteren werd de 61-jarige president met een Noord-Koreaanse meerderheid opnieuw herkozen.

Wit-Russisch werd onder Loekasjenko een taal van de oppositie. „Als je vroeger Wit-Russisch sprak op straat”, vertelt Mikola Statkevitsj, „dan kon je problemen krijgen met de politie.” De leider van de sociaal-democratische partij weet wat het is om problemen te hebben met de autoriteiten. In 2010 ging Statkevitjs voorop in de protesten tegen de frauduleus verlopen herverkiezing van Loekasjenko. Hij werd opgepakt en veroordeeld tot zes jaar strafkamp. Toen de brieven van zijn vrouw niet werden bezorgd, schreef hij een klaagschrift – in het Wit-Russisch. Tot zijn verbazing kreeg hij een keurige brief in het Wit-Russisch terug, foutloos gespeld.

Ruim 80 procent

Dat was niet toevallig, denkt Statkevitsj – al lijkt de politieke situatie beroerder dan ooit. Vannacht kwamen de resultaten van de verkiezingen binnen. Van tevoren had Loekasjenko laten weten dat hij ten minste het resultaat van de vorige verkiezingen (80 procent van de stemmen) wilde herhalen. Volgens de officiële resultaten had deze keer 83,49 procent van de kiezers op hem gestemd. De vorige keer was dat 80 procent. Ook de opkomst lag met ruim 86 procent op het niveau dat Loekasjenko wenste. Vandaag geeft de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) haar visie op het verloop van de verkiezingen.

Afgelopen zaterdag betoogde Statkevitsj met circa 1.500 demonstranten in de straten van Minsk. Maar dit keer werd de betoging niet neergeknuppeld. Want terwijl Moskou op ramkoers ligt met het Westen, zoekt Loekasjenko voorzichtig openingen met Europa. Afgelopen augustus werden verschillende oppositieleiders, onder wie Statkevitjs, ineens vrijgelaten. „We hebben in de aanloop van deze verkiezingen alles gedaan wat het Westen wilde”, zei Loekasjenko, terwijl hij gisteren zijn stem uitbracht.

‘Tsarevitsj’

De Wit-Russische president en zijn zoon ontmoetten president Barack Obama en zijn vrouw tijdens het 70-jarig jubileum van de Verenigde Naties. Foto Lawrence Jackson/AFP

Twee weken geleden dook de Wit-Russische leider ineens op in New York, voor de zeventigste zitting van de Algemene Vergadering van de VN. Loekasjenko liet zich fotograferen met Barack en Michelle Obama, met zijn elfjarige zoon Nikolaj, die in Wit-Rusland de tsarevitsj wordt genoemd. Vrijdag meldden diplomatieke bronnen dat de EU de sancties tegen Wit-Rusland waarschijnlijk opschort.

Dat lijkt winst voor Loekasjenko. Maar hij heeft niet veel manoeuvreerruimte. Enkele weken geleden – in de aanloop van de verkiezingen – liet Moskou ineens weten dat het een luchtmachtbasis wilde openen in Wit-Rusland. Vorige week liet Loekasjenko weten „niet op de hoogte te zijn” van die plannen. De oppositie had intussen al een demonstratie georganiseerd tegen de Russische ‘annexatie’.

„Als Poetin het wil”, zegt oppositieleider Statkevitsj, „ligt Loekasjenko op zijn knieën voor de Spasski-poort in Moskou.” Zo simpel is het misschien niet. De annexatie van de Krim, en de daarop volgende oorlog in Oekraïne, heeft Loekasjenko duidelijk gemaakt hoe de kaarten liggen. „Het regime in Minsk heeft gezien wat er gebeurt met de Donbas, een regio waar alleen Russisch wordt gesproken”, vertelt journalist Pavel Sverdlov. Met andere woorden: als Loekasjenko in problemen raakt, en de Wit-Russen verzamelen zich op het plein van de onafhankelijkheid, zouden er wel eens ‘groene mannetjes’ kunnen verschijnen in het centrum van Minsk.

Lees ook: Oppositieleidster wil ‘écht niet’ speechen​

Cultureel wapen

Om dat te voorkomen heeft het regime het Wit-Russisch omarmd. Een cultureel wapen, zegt Pavel Sverdlov. „Om duidelijk te maken dat het hier geen Oekraïne is.” Na 20 jaar dictatuur, zo zegt Sverdlov, vragen de Wit-Russen zich af wie ze zijn. Post-Sovjetburgers? Russen? Of burgers van een nieuwe republiek tussen de Russische invloedssfeer en het Westen?

Twintig jaar geleden waren de Wit-Russen nog bereid zich aan te sluiten bij de Russische Federatie, zegt Sverdlov. Nu is de onafhankelijkheid een feit.

„Mensen vragen zich nu af wat het betekent Wit-Rus te zijn? De taal is in dat opzicht het eerste antwoord.”