Waarom sterft een heerlijk appeltje uit?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap een antwoord op een vaak gestelde vraag. Vandaag: waar is die heerlijke Cox’s-appel gebleven?

De cox-appel, met het karakteristieke bultje bij de steel

In 1978 was de Cox’s-appel nog de meest geteelde smakelijke appel in Nederland. Alleen de beruchte lafzoete Golden Delicious scoorde hoger. In de jaren negentig, toen de Elstar al overheerste, was in Nederland nog steeds ruim 2.100 hectare appelboomgaard met Cox’s-bomen beplant. Maar nu is de Cox’s ineens bijna verdwenen. Er is nog maar 73 hectare over.

„Sinds 2007 wordt de oogst van Cox’s niet meer bijgehouden”, zegt Herman Bus, beleidsmedewerker van de Nederlandse Fruittelers Organisatie (NFO). Elstar is de meest geteelde en meest verkochte appel in Nederland. Hij heeft veel zoet, veel zuur, maar weinig aroma, typeren de kenners hem.

Hoe kan die appel die voluit Cox’s Orange Pippin heet, „met zijn knapperige, sappige vruchtvlees, met een moeilijk te beschrijven smaakrijkdom” verdwijnen? Het citaat komt van de website van vruchtboomteler Woodbridge Fruit Trees. Die noemt de smaak „verbazingwekkend en memorabel”. De Britse website www.orangepippin.com, naar het appelras genoemd, maakt het nog bonter: „De smaak is het ijkpunt voor alle appels”.

Zaaien, planten, wachten

De term benchmark valt er zelfs voor de smaak van de appel die de Britse hobbyteler Richard Cox, een gepensioneerde bierbrouwer, rond 1825 in zijn boomgaard ‘vond’. Telers kruisen zelf rassen, maar zaaien ook appelpitten van appels waarvan niet bekend is van welk ander appelras het stuifmeel kwam. Het is een kwestie van zaaien, uitplanten en een paar jaar wachten tot er een appel is. Dan proeven. Zo ging het met Cox’s. Het duurde even, maar halverwege de 19de eeuw was Cox’s de favoriete appel van alle Britten.

„Schande”, schreef de Britse krant The Telegraph toen in 2011 nieuwkomer Royal Gala de Cox’s in Groot-Brittannië als meest verkochte appel verdrong.

Is die Cox’s, vaak met een karakteristiek bultje bij de steel, echt zo lekker?

Gelukkig is het Cox’s-tijd. Twaalf redacteuren proefden zes appelsoorten. Ze wisten niet welke soort ze voor zich hadden en gaven cijfers van 1 tot 10.

De Cox’s eindigde op plaats drie met 6,20. Elstar (6,64) en Jazz scoorden hoger en vrijwel gelijk. In de winkel is Jazz (uit Nieuw-Zeeland) wel 2,5 keer duurder. Royal Gala, Braeburn en tenslotte de steeds populairdere Pink Lady (4,50) kwamen op plaats 4, 5 en 6 uit. De NRC-redactie houdt niet van overheersend zoet, zoveel werd duidelijk.

„Appeltelers leveren wat door de markt wordt gevraagd en ze telen bomen die een goede productie geven,” zegt Gondy Heijerman van Praktijkonderzoek Plant & Omgeving van Wageningen UR. In het Betuwse dorp Randwijk onderzoekt zij welke appel- en perenrassen die de veredelaars aanbieden, geschikt zijn om grootschalig in de praktijk te telen. Uiterlijk, smaak, bewaarmogelijkheden, ziektegevoeligheid en productie, daar gaat het om bij de keuze van nieuwe appelrassen.

Uitstervend ras

„De Cox’s is een uitstervend ras”, zegt ze, „qua teelt is het een lastig ras om goede kwaliteitsproductie te krijgen.” Cox’s-bomen zijn vatbaar voor ziektes als meeldauw. „Er staat niet veel meer, en de telers hebben hem vooral voor de thuisverkoop.” Herman Bus van de NFO is iets positiever: „Het is inderdaad een heel oud ras, maar er zijn een aantal nieuwe mutanten gevonden. Met meer kleur en een betere hardheid. De Cox’s is voor de meeste telers een bijras, maar er zijn enkele specialisten.” De Cox’s-liefhebber die dit stuk schrijft, heeft de indruk dat die moderne Coxen toch wat van de typische smaak missen.

„We kijken nu”, zegt Heijerman, „naar appelrassen die qua uiterlijk meer aanspreken: roder en glanzender. En qua smaak is de tendens wereldwijd naar zoetere rassen.”

Pink Lady is er zo een. Inmiddels is dat de populairste appel in Groot-Brittannië. „Jammer genoeg is die hier niet te telen”, zegt Heijerman. „Het is hier te koud. Hij wordt niet rijp.” De Pink Lady in Nederlandse winkels komt vaak uit Frankrijk en Italië.

Nieuwe rassen uit Nederland zijn bijvoorbeeld Kanzi (na Elstar en Jonagold nu de meest verbouwde appelsoort) en Junami. Dat zijn gepatenteerde appelrassen die door één verkooporganisatie onder een merknaam in de markt worden gezet.

Voor de Cox’s-liefhebber heeft Heijerman een tip: „Probeer de Wellant eens. Een nieuwe zeer smaakvolle Hollandse appel.” Honderd hectare Wellantbomen zijn er inmiddels. Meer dan Cox’s-bomen. Ze zijn vorige week geplukt, zegt Heijerman.