Waarom Poetin zich op Syrië stort

Rusland beseft dat Syrië in brokken uiteen valt. President Poetin probeert toch nog iets van de Russische invloed veilig te stellen. Met grote risico’s.

Russisch oorlogsschip in de Kaspische Zee bij lancering van kruisraket op posities van IS in Syrië. Het beeld komt van video op website van Russisch ministerie van Defensie. Foto AFP/Russisch ministerie van Defensie

Het militaire offensief dat Rusland tien dagen geleden in Syrië ontketende, heeft tot ver buiten het Midden-Oosten geleid tot een escalatie van spanningen.

Terwijl de wereld zich nog afvraagt wat Rusland precies drijft, staat de NAVO op scherp omdat Russische gevechtsvliegtuigen meerdere malen het luchtruim van NAVO-lid Turkije hebben geschonden. Het plotselinge Russische machtsvertoon in Syrië is bovendien een aanslag op de geloofwaardigheid van de Verenigde Staten, die al ruim een jaar zonder veel resultaat bombardementen in Syrië uitvoeren op de terreurbeweging Islamitische Staat.

President Poetin sprak wel klare taal, maar hij liet niet het achterste van zijn tong zien toen hij op 28 september in New York de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties toesprak. Zijn speech daar is te zien als een rechtvaardiging vooraf van de militaire operatie die twee dagen later in alle hevigheid zou losbranden.

Zonder de Verenigde Staten of de Europese Unie bij naam te noemen hekelde Poetin de landen die afgelopen jaren hebben geprobeerd „zogenaamd democratische” revoluties te exporteren naar het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Dit soort „agressieve buitenlandse bemoeienis” zou alleen maar tot „geweld, armoede en maatschappelijke onheil” hebben geleid.

„Beseffen jullie wel wat jullie gedaan hebben?”, zei de Russische president op beschuldigende toon. Hij noemde het „een enorme fout” dat het Westen weigert samen te werken met de regering en het leger van Syrië, omdat „alleen de strijdkrachten van president Assad en de Koerdische milities de Islamitische Staat écht bestrijden”.

Daar konden de Amerikanen en hun bondgenoten in de anti-IS-coalitie het mee doen. Poetin riep de wereld op om een alternatieve coalitie tegen terrorisme te vormen, „vergelijkbaar met de anti-Hitler-coalitie” uit de Tweede Wereldoorlog. Dat het bewind van Assad daarin een centrale rol moest spelen was duidelijk.

Voordat Poetin het woord nam, had president Obama de grote zaal van de VN al verlaten. Maar later op de dag spraken de twee leiders elkaar alsnog anderhalf uur. De Russische voorbereidingen voor de militaire operatie waren toen al in volle gang, maar Obama probeerde zijn Russische collega nog warm te maken voor diplomatieke samenwerking om een politieke oplossing voor Syrië te vinden.

Spottende opmerking

Die optie heeft Rusland voorlopig doorkruist met zijn eenzijdige interventie, die door Washington scherp is veroordeeld. Maar tegelijk liggen de ideeën van Rusland en de VS over een mogelijke politieke uitweg uit de oorlog minder ver uiteen dan op het eerste gezicht lijkt. Toen Obama op 2 oktober op een persconferentie werd gevraagd naar zijn gesprek met Poetin, eerder die week, kon hij het niet laten een spottende opmerking te maken over Poetins oproep tot een nieuwe coalitie tegen terreur: „Na zijn speech bij de VN heb ik niet gezien dat landen van onze coalitie plotseling allemaal in de rij zijn gaan staan om zich bij hém aan te sluiten.”

Maar Obama zei ook dat in een politieke overgangssituatie in Syrië „de staat en het leger intact moeten blijven, om voor de samenhang te zorgen”. Daarmee zijn de Russen het hardgrondig eens. De Amerikanen hebben geleerd van de chaos die in 2003 in Irak ontstond na de val van Saddam Hussein, toen de Amerikaanse bezetters meteen vrijwel het hele staatsapparaat ontmantelden. Obama vindt nog steeds wel dat Assad van het toneel moet verdwijnen, maar net als de Russen ziet hij een volledige ineenstorting van diens machtsapparaat als een groot gevaar. Al was het maar omdat IS het machtsvacuüm zou kunnen opvullen.

Voorlopig is het oorlogsgeweld alleen maar geëscaleerd door het Russische offensief, waarbij ook gebruik wordt gemaakt van kruisraketten, afgevuurd van schepen in de Kaspische Zee, op 1.500 kilometer afstand. De Russische militaire operatie begeleidt een grondoffensief van de troepen van Assad, die iets van hun verloren terrein proberen terug te winnen.

Rusland beseft dat het Syrië van Assad, zoals dat onder hem en zijn vader decennia bestond, nooit meer terugkomt, zei Dmitri Trenin van het Carnegie Center in Moskou deze week. Om toch nog iets van de Russische invloed veilig te stellen nu het land in brokken uiteen valt, heeft Poetin besloten tot deze interventie, aldus Trenin. Als hij nog langer had gewacht, was het wellicht te laat geweest.

Pionnen

Tegelijk gaat het Poetin om meer dan alleen Syrië, zoals blijkt uit zijn toespraak bij de VN. Hij wijst daarin niet alleen op het gevaar van het extremisme van IS, dat ook aan de zuidflank van Rusland een reële bedreiging kan zijn. Maar hij werpt zich bovendien op als pleitbezorger van respect voor de soevereiniteit van landen, ongeacht of ze een democratisch bestuur hebben of een autoritaire heerser. Van buitenlandse inmenging komt alleen maar narigheid, in zijn optiek. En oppositiebewegingen die meer vrijheid en democratie eisen zijn in het beste geval pionnen van het buitenland en anders terroristen. Dat is een opvatting die menig autoritaire leider in de wereld aanspreekt.

Met de Syrische operatie presenteert Poetin zich voor de buitenwereld als een leider die weer volop meetelt. Maar ook in eigen land versterkt hij er zijn reputatie als sterke man mee. Dat komt goed uit nu de oorlog in Oekraïne voor Rusland is vastgelopen en moeilijk als een grote triomf kan worden verkocht.

Met zijn optreden in Syrië rijdt Poetin de Verenigde Staten en Europa op verschillende manieren in de wielen. Plannen voor een ‘no-fly zone’ en veilige gebieden voor vluchtelingen langs de Turkse grens zijn een stuk moeilijker uit te voeren, nu Rusland geavanceerd luchtafweergeschut in Syrië heeft gestationeerd en straaljagers en kruisraketten inzet. Voor Washington is het pijnlijk dat niet alleen Iran, maar ook Irak en zowaar Egypte het Russische offensief steunen. Zo bouwt Rusland weer invloed in het midden-Oosten op.

Risico’s

Maar de risico’s voor Rusland van deze interventie zijn aanzienlijk. De relatie met Turkije, dat uit is op de val van Assad, staat zwaar onder druk. De NAVO, die aan de Oekraïne-crisis een nieuwe vastberadenheid tegenover Rusland heeft ontleend, kan het niet over zijn kant laten gaan als het luchtruim van lidstaat Turkije nogmaals wordt geschonden. Gewild of ongewild kan dat leiden tot gevaarlijke situaties tussen Rusland en de NAVO. Dat Rusland Syrische rebellen heeft gebombardeerd die door de CIA zijn opgeleid, brengt ook grote risico’s met zich mee. Als de Russen nog eens Amerikaanse belangen in Syrië aanvallen, zei de voormalige Amerikaanse veiligheidsadviseur Zbigniew Brzezinski deze week, dan kan Obama maar één ding doen om de geloofwaardigheid van de VS te beschermen: vergelding. Dan zijn Rusland en Amerika in een directe militaire confrontatie gewikkeld.

Voorlopig beperkt Rusland zich ertoe als extra luchtmacht van Assad te opereren. Blijkt dat niet genoeg om zijn regime overeind te houden, dan is de vraag wat Poetins volgende stap is. Toch grondtroepen sturen? Hij heeft ontkend dat te zullen doen. En de Russische bevolking zal er weinig voor voelen. Die herinnert zich nog goed het debacle van de oorlog in Afghanistan (1979-1989), waarbij ruim 13.000 militairen van het Sovjet-leger zijn omgekomen. Maar een nederlaag accepteren, na de groots ingezette interventie van de afgelopen dagen, zal Poetin zwaar vallen.