Poetins fascisme

De Russische autoriteiten wijzen de leiders in Oekraïne aan als fascisten, maar de echte fascisten zijn Vladimir Poetin en zijn bende, schrijft Vladislav Inozemtsev.

Meer dan zeventig jaar geleden eindigde de Tweede Wereldoorlog in Europa. In de decennia die volgden, heeft de officiële Russische en Sovjetretoriek het Duitsland van de jaren dertig en veertig als een fascistische staat afgeschilderd, en het fascisme als een absoluut kwaad. Iedereen in de Sovjet-Unie wist van fascisten die vrouwen verkrachtten, onschuldigen vermoordden en gevangenen in concentratiekampen stopten.

Maar de tijden zijn veranderd; tegenwoordig wordt het woord ‘fascisme’ in Rusland alom gebruikt als benaming voor de mensen die na de revolutie van februari 2014 in Kiev aan de macht zijn gekomen. Nu heten de Oekraïeners – die in de oorlogsjaren niet minder hebben geleden dan de Russen – fascisten, alleen maar omdat ze niet met Rusland willen meegaan in de restauratie van het Sovjetrijk - of tenminste in een Sovjetachtig politiek bestel.

Graag bied ik tegenwicht aan deze Kremlinpropaganda.

Strikt genomen is het fascisme iets anders dan het nazisme – zoals in het Westerse politieke denken ook terdege wordt beseft. Zoekt u op Google naar ‘nazi-Duitsland, dan krijgt u een kleine 20 miljoen hits. Zoekt u naar ‘fascistisch Duitsland’, dan levert dat nog geen miljoen treffers op.

Dit is tekenend voor het verschil tussen het fascisme dat begin jaren twintig in Italië opkwam, en het nationaal-socialisme dat Hitler in de jaren dertig aan Duitsland oplegde. Het Italiaanse stelsel, afgekondigd door d’Annunzio en uitgevoerd door Mussolini, was een soort totalitair bewind, maar was nog vrij ‘zacht’ vergeleken bij dat van Hitler. Onder het bewind van Mussolini zijn slechts 42 van zijn politieke tegenstanders geëxecuteerd en zo’n 5.500 mensen gevangengezet. Ook werden de rechten van Joden pas ingeperkt in 1938 en heeft de Holocaust Italië nooit bereikt.

Wat is de definitie van fascisme? Die behelst de esthetiek van een romantische symboliek, de mobilisatie van de massa, de rechtvaardiging van mannelijkheid, het streven naar charismatisch leiderschap en de veronderstelling van geweld, toegepast ‘uit naam van het volk’ [Roger Griffin, The Nature of Fascism, New York, St. Martin’s Press 1991, p. 271]. Een aantal auteurs legt de nadruk op het verzet van het fascisme tegen het ‘moreel verval’, gevoed door een sterke ‘gemeenschappelijke wil’ van de burgers [David Renton, Fascism: Theory and Practice, Londen, Pluto Press 1999, p. 21].

Een van de definities dient volledig te worden geciteerd: „Het fascisme is een vorm van politiek gedrag dat zich kenmerkt doordat het zich dwangmatig richt op het verval van de gemeenschap, vernedering of slachtofferschap en dit compenseert door een cultus van eenheid, energie en zuiverheid, waarbij een partij van toegewijde nationalistische militanten uit de massa in een ongemakkelijke maar doeltreffende samenwerking met de traditionele elite democratische vrijheden laat varen en met behulp van een bevrijdend geweld en zonder ethische of wettelijke beperkingen het doel van inwendige zuivering en externe expansie nastreeft” [Robert Paxton, The Anatomy of Fascism, Londen, Vintage Books, 2005, p. 35].

Emilio Gentile wijst op de corporatieve organisatie van de economie [Emilio Gentile, ‘Fascism: A Working Definition’ in: Payne, Stanley (red.), A History of Fascism, 1914-1945, Madison, Univ. of Wisconsin Press 1995, p. 6].

Waarom citeer ik deze academici? Omdat een blik op de huidige regering in Kiev leert dat president Porosjenko niet met een soort Führer te vergelijken is. Evenmin zijn er aanwijzingen dat Oekraïne een ondemocratische eenpartij staat zou worden. Ook bestaat er geen mythologisering van ’s lands verleden en ontbreken pogingen de autoritaire soevereiniteit te versterken. Het tegendeel is juist waar: de leiders willen lid van de EU worden. Er is in Kiev niets te vinden wat op fascisme lijkt.

Dat is overigens wel overduidelijk te zien in… Moskou. De Russische leiders maken anderen voor fascisten uit, maar kopiëren intussen het politiek-economische stelsel van de Duce. Wordt de oppositie hard aangepakt en uit het politieke leven verbannen? Zonder twijfel. Is er mythevorming en verheerlijking van het verleden? Aan de lopende band. Is overal de rechtvaardiging van het nationalisme te zien? Natuurlijk – kijk maar eens naar de retoriek van de ‘Russische wereld’: de staat wil niet alleen zijn medeburgers ‘beschermen’, maar ook iedereen die volgens Poetin ‘niet alleen onze gezamenlijke culturele code, maar ook onze ongelooflijk sterke genetische code’ bezit.

De afwijzing van decadentie? Dat is de kern van de nieuwe Russische ideologie – van de ‘geestelijke banden’ tot de herleving van de godsdienst en de afwijzing van alles wat uit het ‘al te liberale’ Europa komt. Mannelijkheid? Kijk naar de wetten die ‘homoseksuele en lesbische propaganda’ verbieden. De verwevenheid van staatsmacht en oligarchisch kapitaal? Daarin is Rusland wereldkampioen. De corporatieve staat? Allang gevestigd. De ‘verticale macht’ met aan de top een charismatische leider? Uiteraard.

Ook al bestraft de Russische wet niet alleen nazipropaganda en ontkenning van de Duitse oorlogsmisdaden maar zelfs de simpele vergelijking van het optreden van Hitlers Duitsland met dat van Stalins Sovjet-Unie in die jaren, toch is er mijns inziens een groeiende noodzaak om in te gaan op de fascistische kenmerken van de hedendaagse Russische staat die Poetin en zijn bende hebben gecreëerd. Ook nu al sluit deze zo goed aan bij de vele definities van een fascistische staat dat elk toeval bijna uitgesloten is.

Het fascisme in zijn vroege vorm is terug – en tot mijn leedwezen juist in het land waardoor het in zijn meest ontwikkelde vorm juist weleens verslagen is. Dus nee, niemand hoeft nu meteen naar de wapens te grijpen, maar we moeten wel rekening houden met dit gegeven.

We moeten het beestje wel bij zijn naam noemen.