Nieuw politiek taboe: de zelfstandige

Zo, daar is dan eindelijk het rapport dat al sinds april bij het kabinet in een la lag. Het Interdepartementale Beleidsonderzoek Zelfstandigen zonder personeel. Laat u niet afschrikken door de naam. Bij de overheid geldt: hoe saaier hoe beter.

In dit rapport buigen ambtenaren van diverse ministeries en adviesorganen zich over de vraag: waarom groeit het aantal zzp’ers zo snel? En: moeten we daar wat aan doen? Het antwoord is wat de ambtenaren betreft: ja.

Het antwoord is wat het kabinet betreft ook ja. Maar niet nu. PvdA-minister Lodewijk Asscher, auteur van de kabinetsreactie, vindt het nodig „om deze maatschappelijke en politieke discussie te blijven voeren”. Nou, dan weet u het wel: een volgend kabinet mag het oplossen. Over zelfstandigen denken PvdA en VVD te verschillend. De wil is op om nog eens talloze zaaltjes vol woedende achterban af te gaan.

Afijn, wat staat er in het rapport? De snelle groei van het aantal zzp’ers (plus 50 procent in de afgelopen tien jaar) is uniek Nederlands en komt met name door de lage belastingdruk op zelfstandigen – als je ze vergelijkt met werknemers in loondienst. Ook als een zzp’er geld reserveert voor pensioen en arbeidsongeschiktheid, houdt hij of zij meer geld over dan een werknemer. Bij een modaal inkomen (35.000 euro) is dat 5.500 euro per jaar. Dat lokt. Voor werkgevers zijn zzp’ers om dezelfde reden aantrekkelijk; bij een modaal netto inkomen is de zzp’er ongeveer 11.000 euro per jaar goedkoper. Zie daar een belastingmagneet.

Het gevolg is cynisch: veelverdieners stappen zelf uit het dure keurslijf van een werknemer in loondienst en worden zzp’er: meer koopkracht (minder sociale premies), minder solidariteit. Weinigverdieners daarentegen voelen (soms) druk van werkgevers zelfstandig te zijn, en bijvoorbeeld geen kosten voor vakantie en verzekeringen door te berekenen. Een zzp’er die dat niet doet, kan voor een werkgever wel 31 procent goedkoper zijn dan een werknemer op het minimumloon. Op de vrije arbeidsmarkt blijven de sterken sterk, de zwakken worden zwakker.

Het rapport constateert dat de indeling Werknemer=Afhankelijk, Zelfstandige=Zelfredzaam te vaak niet strookt met de werkelijkheid. Ten onrechte beschermt de overheid sommige zelfstandigen niet en sommige werknemers wel.

Dus wat nu? Behandel werknemers en zzp’ers niet zo verschillend, adviseren de ambtenaren. Het zijn allemaal werkenden. En de overheid verstoort het keuzeproces. Richt beleid op alle werkenden, ongeacht hun juridische status. De ambtenaren komen met „beleidsvarianten” die allemaal een politiek mijnenveld leggen voor VVD en PvdA. Rode draad: verlaag de belastingdruk op mensen in loondienst, verhoog die op zzp’ers. En: bescherm werknemers met een gemiddeld tot een hoog salaris minder. Een forse koopkrachtdaling voor zelfstandigen zet de achterban van de VVD op tilt. Minder bescherming voor werknemers, zelfs voor degenen die redelijk tot goed verdienen, is voor een vakbond als de FNV en de PvdA niet te verkroppen.

Dit wordt het nieuwe politieke taboe: een immense hervorming die op papier broodnodig is, maar waarover geen politicus graag een gevoelig compromis sluit. Zoals tot voor kort de verhoging van de pensioenleeftijd en de hypotheekrenteaftrek taboes waren. De ambtenaren verzuchten in hun voorwoord dat een onderzoek naar zzp’ers „al snel leidt tot een beschouwing over bijkans het hele stelsel van sociale zekerheid, de arbeidsmarkt en fiscaliteit.” PvdA-leider Diederik Samsom maakte er tijdens de Algemene Beschouwingen al een grapje over tegen Alexander Pechtold van D66: laat de zzp’er niet de nieuwe hypotheekrenteaftrek worden. Ik denk dat we de komende jaren niet om deze grap gaan lachen.